Đọc cuốn sách này khi đang ở Huế là một trải nghiệm rất hợp “vibe”. Bên kia sông Hương là trường Quốc Học Huế, nơi Nguyễn Sinh Cung học tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ khi theo cha vào Huế.

Cụ Sinh Sắc vốn ham học, vào Huế nhiều lần để tiếp tục học và dự thi Hội, kỳ thi cấp quốc gia tổ chức tại đây. Thi nhiều lần, đến năm 1901 mới đỗ Phó Bảng. Dù đỗ đạt, ông vốn không mặn mà với quan lộ. Ông có tư tưởng bất mãn với chế độ thực dân và cả triều đình bù nhìn, làm quan dưới sự bảo hộ của Pháp với ông là điều nhục nhã hơn là vinh dự.

Thái độ đó ảnh hưởng trực tiếp đến người con trai Nguyễn Sinh Cung. Hình ảnh người cha không chọn con đường thỏa hiệp đã định hình cách người con nhìn về quyền lực và sự phục tùng.

Thời đó di chuyển khó khăn, lại nghèo, nên cả gia đình cụ Sắc chủ yếu cuốc bộ từ Nghệ An vào Huế trên chặng đường hàng trăm km. Cậu bé Nguyễn Sinh Cung khi ấy chừng 10 tuổi, lần đầu tiên trèo đèo lội suối để rồi tận mắt nhìn thấy người Pháp, lính Pháp, kiến trúc Pháp và sự phân biệt rõ ràng giữa người cai trị và người bị trị.

Đọc chương về thời niên thiếu của cậu Sinh Cung mới thấy, cậu cũng khá may mắn khi sinh ra trong gia đình cụ Sắc, một nhà Nho ham học, tinh thần yêu nước cao độ, lại lớn lên trên mảnh đất Nghệ An nổi tiếng với tinh thần chống Pháp mạnh mẽ. Từ nhỏ, cậu đã được tiếp xúc với tinh thần yêu nước và ham học từ cha, từ thầy, và từ bạn bè của cha.

Đó là những người như Vương Thúc Quý, thầy dạy của Nguyễn Sinh Cung và anh trai Nguyễn Sinh Khiêm. Trước mỗi giờ học, thầy Quý đều thắp hương trước bàn thờ để khắc sâu tinh thần yêu nước vào tâm trí học trò. Ông không bắt học sinh học thuộc lòng mà tìm cách cho các em hiểu được bản chất nhân đạo trong các tác phẩm của Khổng Tử.

Là Phan Văn San, tức Phan Bội Châu, người bạn rất gần gũi với cụ Sắc, người tin rằng Việt Nam phải từ bỏ xã hội truyền thống, tiếp thu công nghệ và cách tổ chức xã hội phương Tây thì mới có thể tồn tại, và sau này là người khởi phát phong trào Đông Du.

Và Phan Châu Trinh, bạn đồng khoa với cụ Sắc, người đã gặp Nguyễn Tất Thành ngay trước khi Thành rời cảng Sài Gòn vào tháng 6 năm 1911. Chính cụ Phan đã hướng dẫn, chỉ bảo cho Nguyễn Tất Thành cách thức sang Pháp và những bước chuẩn bị cần thiết.

Giai đoạn ở Huế của Nguyễn Tất Thành, từ 16 đến 19 tuổi, được nhiều tài liệu xem là thời kỳ định hình tư tưởng quan trọng. Huế lúc đó là trung tâm của phong trào Duy Tân. Phan Châu Trinh và các sĩ phu yêu nước đang hoạt động sôi nổi. Cụ Sắc cũng có quan hệ mật thiết với giới trí thức này. Cậu thiếu niên Tất Thành lớn lên trong không khí tranh luận sôi nổi giữa các bậc cha chú về chuyện cứu nước, giành độc lập.

Với mình, đây là cuốn sách lịch sử có cách tiếp cận độc đáo, giúp việc ôn sử không còn nhàm chán. Tác giả Nguyễn Thành Nam là dân toán, nên anh hệ thống hóa và đúc kết nội dung theo cách dễ nhớ về cuộc hành trình đầy ắp dữ liệu, phức tạp và nhiều giai thoại của Bác Hồ. Chuyện với Thanh được ghi chép từ cảm hứng của ba nguồn: bốn năm dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên VinUni, quá trình đọc và dịch cuốn Ho Chi Minh: A Life của William Duiker, và việc áp dụng phương pháp tư duy của Hồ Chí Minh vào hành trình xuất khẩu phần mềm của FPT. Cuốn sách là cuộc đối thoại giữa tác giả ở vai trò người thầy và Thanh, một tiếng nói đại diện cho nhiều sinh viên trong quá trình học tư tưởng Hồ Chí Minh.

Nhà sử học Dương Trung Quốc chia sẻ trong buổi ra mắt sách tháng trước tại Hà Nội rằng, tác phẩm này có lẽ giải quyết đúng điểm nghẽn lớn nhất của việc dạy và học sử hiện nay, đó là làm sao kể về nhân vật lịch sử một cách gần gũi, cho phép người học thảo luận và đặt câu hỏi phản biện để hiểu sâu, chứ không chỉ rao giảng một chiều hay thần thánh hóa một bậc vĩ nhân.

Các chương sách mô phỏng lại các buổi học, với đầy ắp những câu hỏi và tò mò của lớp trẻ lớn lên trong thời bình. Có những câu hỏi cực khó và gây tranh cãi, nhưng cũng nhờ thế mà người đọc thật sự ngấm, và có những suy ngẫm riêng về lịch sử và tương lai.

Việc có thể học về tư tưởng Hồ Chí Minh theo cách này, và việc cuốn sách được cấp phép xuất bản, đã là một tin vui cho hành trình dạy và học sử. Mình nghĩ không chỉ sinh viên, tất cả người lớn đều nên đọc cuốn sách này để hiểu và ôn lại kiến thức về Bác Hồ, một nhân vật vĩ đại của dân tộc Việt Nam.

Điểm thú vị là tác giả kèm theo những bình luận riêng từ trải nghiệm lãnh đạo doanh nghiệp, và trao đổi cởi mở với sinh viên về những vấn đề còn nhiều tranh cãi. Tất nhiên, tác giả không phải nhà sử học, nên phiên bản đầu tiên chắc chắn còn cần bổ sung chỉnh sửa trong những lần tái bản sau. Nhưng đó cũng chính là cách thầy và trò cùng học lịch sử, nêu lên chính kiến, đặt câu hỏi, thể hiện góc nhìn riêng về những dữ kiện để được góp ý, phản biện, từ đó vỡ lẽ và hiểu sâu hơn, chứ không phải để phán xét, về bác Hồ và hoàn cảnh lịch sử đã đặt dân tộc Việt Nam vào những tình thế đặc biệt. Nỗ lực hiểu hơn về tư tưởng và hành động của cụ Hồ và từ đó đút rút được những bài học có thể áp dụng cho thời nay trong phát triển sự nghiệp và phát triển đất nước.

Hoàn cảnh lịch sử khiến đất nước chia cắt, lòng người bị chia rẽ, đó là một tổn thương lớn của dân tộc. Nếu xem dân tộc như một con người, thì để con người đó thực sự phát triển, không thể né tránh vết thương mà phải đối diện thẳng thắn với nó, mới có thể thật sự chữa lành.

Mình hy vọng, cuốn sách này là điểm khởi đầu để trong tương lai tiếp tục có những tác phẩm tương tự về các nhân vật lịch sử của Việt Nam.

Link mua sách tại đây nếu bạn nào quan tâm nhé:

https://anbooks.vn/products/chuyen-voi-thanh-loi-ke-moi-ve-anh-sang?rs_ref=P7QDqhOP

Tuần vừa rồi tôi có tham gia làm “diễn giả” tại một sự kiện team building của team Finance thuộc Suntory PepsiCo Vietnam. Cũng đã lâu lắm rồi tôi không thực hiện vai trò này. Chủ yếu tôi tham gia vai host/moderator là chính, còn nếu phải là người trình bày, tôi thường nhận chọn lọc theo chủ đề quan tâm hoặc sự quý mến với đối tác.

Thú thật là ca này với Suntory Pepsi là một ca tôi cũng thế vai vì ban đầu chủ trương làm tìm diễn giả giúp họ, nhưng cuối cùng ai cũng bận lịch nên tôi đành hỗ trợ dù lịch khá sát và không có quá nhiều thời gian chuẩn bị.

Buổi nói chuyện cũng diễn ra tầm hơn 30 phút và sau đó là 1 tiếng toạ đàm QA cùng các anh chị team Suntory PepsiCo cũng khá sôi nổi. Sau đây là một vài điều đọng lại, chiêm nghiệm mà vì nhiều lý do khách quan lẫn chủ quan tôi chưa dịp chia sẻ hết tại buổi hôm đó.

Trước hết là cụm từ hot “Thay đổi”. Một kỷ nguyên mà người ta nói quá nhiều về sự bất định, thay đổi, hay biến động, khó lường của thế giới. Nào là các khái niệm VUCA (Volatility (Biến động), Uncertainty (Không chắc chắn), Complexity (Phức tạp) và Ambiguity (Mơ hồ)), rồi BANI (Brittle (Mong manh/Dễ vỡ), Anxious (Lo âu), Nonlinear (Phi tuyến tính) và Incomprehensible (Khó hiểu) hay hàng vàn khái niệm con người tạo ra để gọi tên cái thế giới đang biến động và khó khăn, nhất là từ lúc Covid đến nay. Nhưng nghĩ thử mà xem, cuộc đời này vốn dĩ là luôn có sự thay đổi và biến động như thế chứ chẳng phải đợi tới thế kỷ này. Chẵng qua với mạng xã hội, thông tin lan truyền nhanh hơn, rộng hơn nên con người ta cảm giác bị choáng ngợp và cảm giác áp lực hơn khi chứng kiến và dung nạp vào đầu quá nhiều sự thay đổi. Trong Phật giáo hay nói: Đời này là vô thường mà! Vô thường chính là thay đổi đấy thôi. Cái thứ duy nhất không thay đổi trên đời này chính là sự thay đổi.

Từ ngày đời xưa, con người vốn luôn đứng trước vô vàn sự thay đổi trong quá trình tiến hoá, thích nghi, vượt qua bao cuộc nghèo đói, chiến tranh, dịch bệnh, đương đầu với bao hiểm nguy, các công cụ mới liên tục ra đời giúp con người ngày càng tiến bộ và trải qua nhiều nền văn minh. Chẳng ai lên kế hoạch chắc chắn trước được điều gì. Tôi thấy VUCA hay BANI có khi nó có từ thời La Mã Cổ Đại luôn ấy chứ. Chẳng qua là không có tốc độ thông tin kết nối như thời nay nên người ta không cảm thấy “dòng đời vạn biến” như hiện nay mà thôi.

Trong môi trường doanh nghiệp, lãnh đạo muốn nhân viên làm sao phải thích nghi với sự thay đổi, chứ ko phản kháng hay ù lì. Nhân viên thì lại muốn công việc ổn định, sếp cứ ép xuống thay đổi xoành xoạch, rối tung rối mù lên chả ai theo kịp, rồi stress rồi burnout. Đã qua rồi cái thời mà nhân viên phục tùng bằng mệnh lệnh khẩu hiệu. Lãnh đạo không thể chỉ có những quyết định thay đổi theo kiểu top down áp từ trên xuống. Dễ gặp tình trạng khẩu phục và tâm không phục. Mà tâm không phục thì lâu ngày rồi cũng đổ bể. Do đó, sự thay đổi thật sự cũng phải đến từ bên trong, từ dưới lên, bắt đầu từ những unit riêng lẻ làm tiên phong, tác nhân đầu tàu của sự thay đổi.

Khi có thay đổi diễn ra, con người thường có trạng thái tâm lý rơi vào 3 nhóm: nhóm 1:phản kháng (việc này tôi vẫn làm tốt xưa giờ mà, sao phải đổi), nhóm 2: thụ động (ừ thì nghe rồi để đó, có khi trôi đi luôn, gật gật rồi chẳng làm gì mấy, ko phản kháng nhưng cũng chẳng hào hứng), và nhóm 3: proactive- tạm dịch là chủ động (nhìn thấy cơ hội trong sự thay đổi, tìm ra cách để phát triển khi phải thay đổi). Tất nhiên lãnh đạo nào cũng muốn nhân viên rơi vào nhóm cuối cùng, nhưng thực tế thì đa phần là nhóm 1 và kế đến là nhóm 2.

Đây là tâm lý bình thường thôi. Diễn giả nổi tiếng về lãnh đạo Simon Sinek có nói 1 câu: “con người ta không ngại sự thay đổi, người ta chỉ ngại sự thay đổi đột ngột. Người ta không sợ sự thay đổi, người ta chỉ sợ việc bị ép thay đổi”, đại ý muốn nói là lãnh đạo hãy mời nhân viên cùng tiến vào tiến trình thay đổi chứ không phải ra lệnh ép buộc. Và đừng có thay đổi đột ngột mà hãy đổi thay dần dần từ những thứ nhỏ nhất.

Mà muốn thay đổi vì cái chung, cá nhân luôn cần phải nhớ rõ mục đích của mình trong tập thể là gì, sứ mệnh của tập thể sẽ đi về đâu, tầm nhìn thế nào. Nhìn và hiểu được bức tranh lớn thì sẽ thấu hiểu được vì sao phải có những thay đổi nhỏ. Nếu đặt tâm lý vào trạng thái mọi thứ luôn thay đổi, sẽ luôn có giải pháp, với một tư duy mở, trọng cơ hội thì sẽ bớt phản ứng theo cảm xúc tiêu cực.

Lãnh đạo không còn cách nào khác, muốn team thay đổi thì mình phải làm gương cụ thể, phải bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất. Muốn nhân viên trả lời tử tế với khách hàng, lãnh đạo phải tử tế. Muốn lính nó làm cái này cái kia giỏi hơn, tướng đôi khi phải thị phạm. Có những thứ team nó không tin rằng có thể làm được cho tới khi sếp làm được. Nếu bạn xem Top Gun Maverick sẽ nhớ cảnh Tom Cruise thị phạm cho dàn chiến đấu cơ thế nào khi tất cả phi công đều tin rằng nhiệm vụ là bất khả thi. Trong lãnh đạo cũng vậy thôi.

Mọi thứ đều có thể thay đổi, nhưng mục tiêu và sứ mệnh, tầm nhìn của tổ chức phải kiên định. Lãnh đạo phải thể hiện được điều đó. Không thể trong lúc dầu sôi lửa bỏng, bom đạn tứ bề mà lính thấy tướng quân cũng chạy tán loạn không biết hướng nào. Môi trường kinh doanh, đối thủ, nhà cung cấp, thị trường, vĩ mô, thiên tai dịch bệnh đủ thứ sẽ làm rối tung kế hoạch kinh doanh của công ty, nhưng lãnh đạo đầu tiên phải làm gương cho nhân viên thấy được cách mình phản ứng trước những thay đổi đó, phải là người thể hiện tâm lý proactive (tìm cơ hội trong biến động). Có ai đó nói một câu rất thấm về lãnh đạo kinh doanh: doanh nghiệp ăn nhau ở chỗ thằng nào thử nhiều, đổi nhiều, sai nhiều và học nhanh trước mà thôi. Đôi khi là như vậy, lãnh đạo cũng phải chấp nhận là bản thân mình bị tổn thương, là mình cũng không biết những gì mình không biết, không giấu dốt, không phải là người biết tuốt trước tình cảnh biến động, nhưng sẽ là người đứng mũi chịu sào, cùng nhân viên dắt tay nhau đi qua cơn bão. Tất cả là cùng trên 1 con thuyền, và chẳng ai hơn ai, mỗi cá nhân đều là 1 mắt xích quan trọng mà nếu mắt xích đó yếu đi, cả con thuyền sẽ vỡ gãy.

Chả ai trong tình cảnh bình bình, nhàn nhàn mà trưởng thành. Tất cả đều thường phải trải qua nghịch cảnh và biến động. Thử nghĩ mà xem, nếu công việc mà luôn ổn định, an toàn, ít thay đổi thì có khi đó mới là thứ gây sự nhàm chám, khi người ta không cảm thấy học được gì mới thì khả năng chán nản rời đi là rất cao. Do đó, hãy nghĩ 1 cách tích cực rằng: nếu cv của ta luôn có biến thiên và dồn dập thay đổi trong bối cảnh này, ta sẽ có cơ hội lên trình và trưởng thành cao hơn. Đừng vội than phiền khi đối phó với thay đổi, có khi chúng ta chưa biết quý cái cảm giác đó đấy.

Tóm lại thì, nếu theo triết lý Phật giáo thì cuộc đời này luôn tuân theo nguyên lý bất nhị nguyên. Nghĩa là là mọi thứ đều tồn tại 2 mặt tương tức (interbeing) với nhau chứ không biệt lập. Trong vui đã có buồn, trong buồn đã có vui. Trong sự vật này đã có chứa đựng sự vật kia. Không bao giờ tách rời. Theo nguyên lý đó thì, trong ổn định vốn đã tồn tại sự thay đổi, và trong thay đổi đã luôn có sự ổn định.

Thử nghĩ mà xem. Một công ty muốn duy trì thành công ổn định thì đã liên tục phải thay đổi, phải cải tiến rất nhiều lần. Tức là trong sự ổn định đó đã chứa đựng rất nhiều sự thay đổi đấy thôi. Ngược lại cũng thế thôi, những sự thay đổi chóng mặt của thời cuộc, ví dụ những thay đổi cấp số nhân của tiến bộ công nghệ vốn đã bao hàm những sự ổn định, chắc chắn của những nhân tố là các công ty công nghệ hàng đầu. Sự ổn định, vững chãi kiên cố của những công ty đổi mới sáng tạo như OpenAI, hay Antropic, hay Nvidia, Apple vv….sẽ góp phần tạo nên sự thay đổi vũ bão của thế giới công nghệ. Nó là như thế, cho nên mọi thứ biến động, thay đổi cũng hết sức bình thường. Hãy cảm thấy vui vì còn có một công việc để mà cống hiến, và hãy cống hiến hết mình với một tâm thế cởi mở, một thái độ tích cực với sự thay đổi để không bị…mất đi công việc đó. Chẳng sếp nào muốn làm khó ta cả, tất cả là tuân theo quy luật tự nhiên. Sếp cũng muốn lính của mình có sự chủ động, giải quyết vấn đề, dẫn dắt sự thay đổi thúc đẩy từ dưới lên. Nếu xét theo khía cạnh: không ngừng sáng tạo, không ngừng tìm cách để cải thiện công việc thì công việc nào mà chẳng luôn thay đổi, phải không?

Một người đi làm với một tâm thế mở và luôn tìm cách thay đổi vì cái chung, thản nhiên, bình tĩnh tiếp nhận mọi biến động, chủ động tìm cơ hội, tìm các cách khác nhau để giải quyết vấn đề thì sẽ luôn được tổ chức trọng dụng.

Thay đổi hay là chết là một tình huống hơi cực đoan. Hãy thay đổi dần dần trước khi đến mức sắp chết để mà phải đặt ra câu hỏi đó. Bởi có khi, hỏi câu đó đã là quá muộn!

Hôm qua lúc trò chuyện với một sư thầy, ổng bảo “con tìm kiếm hạnh phúc thì đừng chỉ nghĩ đến niềm vui”. Làm chỉ có chuyện đó, trong hạnh phúc luôn có khổ đau, muộn phiền và ngược lại. Quan trọng là hiệu số hạnh phúc trừ đi khổ đau dương là được.

Mình ngẫm thấy cũng đúng. Sao mà lúc nào cũng happy được. Cũng chẳng có đích đến nào, suốt một hành trình cuộc đời, ráng hiệu số hạnh phúc nhiều hơn buồn đau là tạm ổn rồi. Không buồn thì sao cảm nhận được niềm vui.

Trong cái phép tính Hạnh phúc trừ đi Khổ đau đó, thì thôi cố gắng làm nhiều vế đầu. Mà sở dĩ có một thứ làm cho vế đầu thấp, hoặc cao ảo đó là khi con người chạy theo niềm hạnh phúc theo thước đo tiêu chuẩn sống của người khác chứ không phải cho chính mình. Điều này cũng hết sức bình thường, nhỏ thì áp lực cha mẹ, lớn lên chút áp lực thầy cô bè bạn, lớn chút nữa áp lực xã hội, đồng nghiệp, sếp, lớn chút nữa áp lực gia đình nhỏ, gia đình lớn v.v... Con người là động vật xã hội, muốn hết áp lực chỉ có tách biệt khỏi xã hội. Còn sống trong xã hội, thì tức là còn chịu sự liên đới giữa các áp lực, các ý muốn của người khác. Đôi khi ta không cảm thấy thật sự happy, nhưng vì còn mắc kẹt trong cái mớ bòng bong xã hội ấy. Thế nào mới là hạnh phúc cho chính ta, thì chỉ có ta mới biết được.

Mà muốn biết vậy thì phải là chính mình, phải hiểu chính mình. Nhà tâm lý học Carl Jung gọi đây là quá trình individuation, tức là hành trình trở về chính mình, là một hành trình gỡ bỏ các thứ đã đắp lên ta, gỡ cái mặt nạ (persona) vốn đã định hình nên con người ta bấy lâu nay. Tư tưởng Jung có một ý rất thấm: khi nhìn ra ngoài, bạn mơ mộng, nhưng khi nhìn vào bên trong, bạn thức tỉnh. Các cuộc khủng hoảng hiện sinh, hay khủng hoảng tuổi trung niên cũng hay bắt đầu từ đây. Sau một thời gian tích tụ, bồi đắp cho bản thân thì thường bắt đầu con người ta cảm thấy quá tải, và nếu đó là sự bồi đắp chệch xa khỏi giá trị sâu bên trong thì tự bản thân con người sẽ phản kháng. Đó là lý do thường xảy ra những cú lật, chuyển biến ở tuổi trung niên. Có người đột nhiên bỏ việc, có người thay đổi hoàn toàn sang phiên bản khác v.v... Đơn giản chỉ là hành trình trở về là chính mình. Có đôi khi, hạnh phúc chỉ đơn giản là được là chính mình. Biết mình là gì thì khó, nhưng biết mình không là gì có khi dễ hơn. Đó là lý do con người cần trưởng thành. Quá trình trưởng thành là quá trình bồi đắp đầy rẫy các thứ không là mình, tích tụ dần quá tải rồi tự mình sẽ biết mà gỡ bỏ.

Xã hội hiện đại có một thứ khiến con người dễ mắc kẹt: đó là quá thừa mứa thông tin. Hình ảnh, tin tức, mạng xã hội như những cú bồi đắp thông tin liên tục vào trong đầu ta. Sách vở, khoá học, nội dung để tiêu thụ ngày càng nhiều, tâm lý phải phát triển bản thân, phải thành công khiến con người ta dễ sa đà vào cái bẫy sợ bị bỏ lỡ (FOMO) và dễ không để tâm thật sự đến cái gì thật sự cần cho mình. Trên mạng có một so sánh khá dễ hiểu: con người ta giống hệ điều hành, còn mấy thứ kiến thức mới giống mấy cái apps, cài cho lắm vào mà không hợp hệ điều hành thì đứng máy là chắc. Trước khi cài apps, phải dọn dẹp hệ điều hành, phải sửa lỗi, phải xem hệ nào phù hợp apps nào. Ham cài bừa thì treo máy ráng chịu. Đôi khi bí quá phải reset lại máy là thế. Con người cũng sẽ cần những giai đoạn reset của cuộc đời khi trót lỡ cài thêm quá nhiều “apps”.

Mà trời cũng công bằng lắm, muốn gỡ thì phải cài. Muốn bỏ ra thì phải đắp vào. Hành trình trưởng thành là vậy, càng đắp nhiều trải nghiệm và biết cách đọc bản thân để vừa đắp vừa gỡ thì mình sẽ lớn và hiểu bản thân hơn. Có nhiều người cả đời đắp miết, đắp miết không có điểm dừng, để rồi cuối đời chợt nhận ra ta không cần nhiều đến thế. Nhưng ngược lại chả đắp gì thì tất nhiên chả có cái gì để gỡ, không nắm mà cứ đòi buông, chưa thấm đủ mà đòi ngộ thì mãi sẽ khó lớn.

Ngày xưa chưa có mạng xã hội, coi bộ con người dễ sống và dễ hạnh phúc hơn vì ít sự lựa chọn, ít bị xao nhãng. Giờ có thêm AI, cái gì cũng nhanh nhanh có kết quả, và sự thừa mứa tri thức tăng theo cấp số nhân. Người ta không còn kịp chậm lại để nhận ra mình thật sự cần tri thức gì. AI càng nhanh thì con người lại phải càng chậm lại, để còn thời gian phản tư, chiêm nghiệm, và biết cách đặt đúng câu hỏi.

Sư thầy hôm qua có nói một câu: thầy của tui nói rằng miễn bạn còn thở, thì mọi thứ đều khả thi. Câu này cư dân mạng hay nói một cách ngắn gọn: còn thở là còn gỡ. Gỡ ở đây không chỉ là gỡ gạc, mà là gỡ bỏ những thứ không phải và không phù hợp với ta. Hạnh phúc ở đời là có hiệu số dương giữa hạnh phúc trừ đi khổ đau, là thấy được sự bất nhị nguyên trong tất cả mọi thứ, trong vui có buồn, trong buồn có vui, tất cả đều trong mối quan hệ tương tức. Bồi đắp vào nhiều cũng để gỡ bỏ những thứ không cần thiết. Có khi ta đã có đủ hồi nào mà không hay.

Sự kiện Mỹ tấn công Iran và tiêu diệt nhanh gọn gần như tòan bộ dàn chóp bu một lần nữa cho thấy một sức mạnh chiến tranh thế hệ mới: tình báo tối tân và những đòn dứt điểm từ xa chính xác với sự hỗ trợ của công nghệ AI.

Cũng giống lần trước bắt tổng thống Venezuela, quân đội Mỹ dùng công nghệ AI của Anthropic cho lần tấn công chớp nhoáng này. Nhiều người thắc mắc, vì sao Mỹ lại tấn công vào gày 1/3? Vì sao lại là cuối tuần? Vì sao lại là tuần này? Một giả thuyết được đưa ra có vẻ được nhiều bên chấp nhận là, tất nhiên giới lãnh đạo Iran sẽ luôn tìm cách giữ bí mật cuộc họp này, và cũng chỉ có công nghệ tình báo tối tân của Mỹ và Israel, với sự hỗ trợ của AI, mới có thể phát hiện. Và khi đã phát hiện rồi tất nhiên là phải ra tay ngay tức khắc. Sự thật thế nào thì hồi sau sẽ rõ, nhưng chắc chắn, công nghệ chiến tranh thế hệ mới với AI đã nhanh và hiệu quả hơn ngày xưa rất nhiều.

Cách đây vài tuần, trong màn trình diễn chào đón năm mới 2026, Trung Quốc gây sốt toàn cầu với màn trình diễn Robot hình người múa kiếm, thực hiện các động tác nhào lộn thuần thục ấn tượng. Rất nhiều bình luận trên mạng xã hội đã nổ ra: liệu tụi này mà cầm súng hay tham gia chiến tranh thì sẽ ra sao? Có vẻ như con người chỉ cảm thấy lo sợ điều này khi Robot bắt đầu mang hình người? Nhưng thực tế, Mỹ đã dùng robot không mang hình người như drone, thiết bị tình báo tự hành, vũ khí dẫn đường bằng AI,…để thực hiện những cuộc tấn công ít tiếng động, không hậu quả ngoại vi, với sức công phá nhanh và chính xác đáng sợ. Vậy nên đừng lo robot hình người cầm súng, bởi robot không giống người đã là vũ khí chết chóc từ lâu rồi. AI là công cụ. Chẳng ai đi sợ một công cụ ngày càng hiện đại hơn. Có sợ, thì sợ cách con người ra quyết định đằng sau nó.

Dùng câu chuyện AI trong chiến tranh, vốn ảnh hưởng tính mạng con người, là một ví dụ hơi cực đoan để ám chỉ về sự tiến hoá của AI trong thế giới loài người. Thôi thì bàn câu chuyện thời bình. Người ta lo ngại AI sẽ lấy mất công việc của con người, sẽ đẩy loài người vào diệt vong. Cụ thể diệt vong là như thế nào? Nếu diệt vong là thiệt mạng thì khác gì chiến tranh?

Chưa bàn đến diệt vong hay chiến tranh, điều gần nhất chính là câu chuyện AI ảnh hưởng đến việc làm. Số liệu thực tế cũng đã có, hàng trăm, hàng ngàn người bị sa thải vì công ty ứng dụng AI. Đó mới chỉ là bề nổi của tảng băng. Phần chìm có thể là gì?

AI đang tác động cực lớn, cả tích cực và tiêu cực đến cách mà loài người lan toả tri thức, thứ giúp chúng ta học hỏi và trưởng thành trong công việc và cuộc sống. Rất dễ thấy bỗng nhiên hàng triệu người trở thành nhà sáng tạo nội dung, chuyên gia các lĩnh vực, trở thành thầy mở lớp dạy học đủ các môn, tác giả sách, nhà báo online thông qua các bài viết/video trên mạng xã hội. Đôi khi, tốc độ ra nội dung (do AI viết là chủ đạo) đi nhanh hơn cả năng lực thực sự của người viết. Đó chẳng phải là một ảo giác năng lực? Dữ liệu từ AI là dữ liệu được tổng hợp từ các nguồn tin miễn phí và cả được huấn luyện sẵn có. Tất nhiên, dữ liệu được huấn luyện thì sẽ ngày càng phong phú và chất lượng. Ví dụ Claude được huấn luyện với bộ nhớ đã ghi sẵn một kho tài liệu là sách và các tài liệu chuyên ngành. Tuy vậy, dữ liệu sẽ không bao giờ thay thế được trải nghiệm thực hành. Một người viết ra một bài nghiên cứu sâu sắc uyên tâm về một lĩnh vực nào đó (với sự hỗ trợ chủ đạo của AI ở trong tất cả các khâu), mà bản thân chưa trải qua thực hành hoặc hiểu sâu về lĩnh vực đó từ góc độ cả lý thuyết và thực hành thì sẽ gặp hạn chế trong việc đặt ra những câu hỏi, những prompt chất lượng để ra lệnh cho AI. Một bài viết, một tác phẩm có thể ngồn ngộn thông tin, tràn đầy kiến thức nhưng vẫn có thể…vô dụng. Con người tồn tại và phát triển từ bao đời nay không chỉ do học từ lý thuyết, mà còn do học từ chính trải nghiệm thực hành của mình, đúc kết cho riêng mình những công thức thành công. Việc tiêu thụ những nội dung AI tràn ngập mạng xã hội sẽ không đồng nghĩa với chất lượng của sự trưởng thành và mở mang về tri thức mà họ nhận được.

Thói quen sử dụng công cụ AI ngày càng ưu việt chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến khả năng tự thân vận động tư duy của một bộ phận tri thức. Có thể trước đây sẽ mất rất nhiều thời gian để xuất bản được một bài viết, nhưng sự mất thời gian đó chính là đợt tập dượt hiệu quả cho bộ não. Chẳng cần đến chiến tranh, việc truyền bá tri thức rác do lạm dụng AI mà năng lực bản thân chưa đủ để kiểm soát cũng đủ gây ảnh hưởng rất tiêu cực đến suy nghĩ và tinh thần của người khác.

Xã hội loài người sẽ ngày càng ảo diệu hơn khi bài viết, video, hình ảnh, các sản phẩm nội dung được xuất bản như vũ bão, mượt mà hơn, hoàn hảo hơn mà không rõ năng lực thật, chân giá trị của người tạo ra nó đang ở cấp độ nào.

Nhưng cuộc đời luôn công bằng, khi AI trở thành công cụ đắt lực, giúp tiết kiệm được nhiều thời gian hơn trong công việc, khi ai cũng có một công cụ mạnh như nhau thì muốn cạnh tranh, con người buộc phải tập trung vào việc đặt ra những câu hỏi đúng. Ở vai trò người ra lệnh, chỉ có đặt những câu hỏi đúng, chỉ có hiểu sâu về vấn đề mình đang gặp phải mới có thể giúp con người đi đúng đường. Thôi thì có thể xem đó là một điều tích cực, chúng ta cứ để AI lo hết các việc mất thời gian, để chúng ta có thể dịch chuyển lên một tầng cao hơn: thật sự tìm thấy được ý nghĩa trong cuộc sống của mỗi người, dành nhiều thời gian hơn để kết nối trực tiếp với đồng loại, học cách sống tử tế và đạo đức hơn.

Bởi lẽ, sẽ chẳng bao giờ có đạo đức AI nếu con người không tử tế với nhau.

Bên cạnh những cơn bão tự nhiên tàn phá tính mạng loài người mỗi năm, còn một cơn bão khác đang âm thầm tàn phá tâm trí chúng ta là cơn bão của fakenews trên MXH. Nếu theo dõi các vụ việc hot MXH và chậm đi vài ngày khi phản ứng, nếu chú ý sẽ thấy những thông tin “cải chính” nhưng thường là ta ít để ý đến. Và fakenews, fake information ấy có khi tồn tại mãi mãi trong niềm tin về sau.

Vậy làm sao có thể diệt được fakenews? Câu trả lời là không thể. Vì sao, vì đó đến từ bản chất cố hữu từ bao đời nay của loài người, mà để tạm nói cho gọn, là xoay quanh 3 chữ tham sân si. Ham muốn views và sự thể hiện, giận dữ khi gặp điều trái ý dẫn đến phản ứng tiêu cực, và u mê tối tăm trí tuệ không biết đâu là thật là giả. Bản chất này luôn tồn tại từ xưa, chỉ là với sự xuất hiện của MXH nên giúp khuyếch đại nó đi nhanh hơn và rộng hơn theo cấp luỹ thừa. Zuckerberg sáng lập Facebook với sứ mệnh ban đầu là kết nối con người, nhưng anh chắc cũng ngờ rằng những bản chất con người đã khiến sứ mệnh của anh có khả năng làm con người mất kết nối. Những cuộc ném đá tập thể, những cuộc cãi vã đấu tố không thương tiếc, những phán xét, chỉ trích vô tội vạ đôi khi đến từ 1 chiếc tin…không có thật. Phàm đã là con người, chẳng ai tránh được những phút tham sân si. 3 chữ đó là không thể dứt, mà chỉ có thể giảm, và cần hành trình cả đời chả bao giờ dứt. Một chiếc tin sai sự thật, một cơn giận bốc đồng, một vài comment ném đá, tất cả có thể khiến một người lụi tàn, và một cộng đồng trở nên hỗn loạn. Không ai thoát được tham, sân, si hoàn toàn, chỉ có thể học cách nhận diện và giảm thiểu nó từng ngày.

Việc hạn chế sự khuếch đại 3 chữ này trong kỷ nguyên của MXH cũng phải nói đến vai trò của những MXH. Lấy ví dụ Facebook, MXH lớn nhất thế giới này hàng năm cam kết đầu tư hàng đầu tỷ đô la vào các chương trình CSR, nhưng mình cũng lấy làm lạ là trong đó không hề có việc ngăn chặn tin giả. Mình tin chặn tin giả nên là 1 trách nhiệm lớn đối với xã hội. Facebook chỉ phân loại các nỗ lực chống tin giả (fake news) vào nhóm "Chính sách nội dung" (Content Policy) hoặc "An toàn nền tảng" (Trust & Safety), chứ không xem đó là trách nhiệm xã hội. Rõ ràng, nếu chỉ có bảo vệ môi trường sinh học mà quên đi môi trường tâm trí là chưa đầy đủ. Facebook vốn từ lâu đã gây tranh cãi với những nỗ lực chống tin giả, bởi MXH này sợ dán mác kiểm duyệt nội dung. Mình không đồng tình lắm với lập luận này, chính xác là người dùng cần Facebook kiểm duyệt nội dung rác, tin giả, account giả vv… Meta AI đừng nỗ lực tạo ra sản phẩm gì cao siêu nữa, chỉ cần làm sao để dùng AI kiểm soát ngăn chặn được tin giả đã là góp phần giải cứu thế giới này rất nhiều rồi. Hoặc chí ít, hãy dọn sạch các account rác, clone. Mỗi người chỉ chính chủ đúng 1 tài khoản.

Không chỉ tin giả, một căn bệnh khác cũng phái sinh là kiến thức giả, cụ thể là mạng xã hội và nhu cầu tiếp cận kiến thức của người dùng đã sản sinh ra nhiều thầy cô và chuyên gia tự phong. Có cầu thì có cung, có cung thì có cầu, những chất lượng giảng dạy từ các chuyên gia online sẽ còn là điều cần phải bàn luận. Mà thầy thì tác động đến nhiều học trò, cứ thế ảnh hưởng ngày một lan rộng. Nhu cầu học hỏi và sự “si” của số đông luôn có, nhưng với công cụ MXH nó khiến cho các ông thầy cũng ảo tưởng sức mạnh hơn, cứ nhiều views, nhiều likes là có thể trở thành người ảnh hưởng và có thể đi “dạy” người khác? Okay, câu này người viết bài đang tự kiểm điểm hehe. Chả có gì nguy hiểm bằng danh tiếng đi nhanh hơn năng lực thực sự.

Vậy bản chất của loài người là thế, MXH thì cũng là một thực thể kinh doanh và trong lúc chờ họ mạnh tay hơn với tin giả thì loài người có thể làm gì? Một cách là gia tăng độ tin cậy của những nguồn tin. Thật đáng buồn, báo chí chính thống, dẫu còn nhiều vấn đề tranh cãi tuỳ vào thể chế ở mỗi quốc gia, một nguồn fact-check chất lượng cao có vẻ nhưng ngày càng thất thế so MXH. Người đọc cứ muốn nhanh, nhưng muốn fact-check thì không thể fast. Nhiều phiên bản trực tuyến của báo chính thống vì áp lực sống nhờ views đôi khi cũng không tránh khỏi bẫy tin giả. Ở Vn, do đặc thù cơ chế khiến báo chí chính thống lại càng có gặp nhiều bất lợi so với các kênh phi chính thống, chứ nói một cách công bằng, kỹ năng nghề nghiệp của những nhà báo thực thụ nếu biết tận dụng thêm công cụ mạng xã hội chắc chắn sẽ tạo ra nhiều giá trị. Hiện tại thì các toà soạn cũng đã cởi mở hơn trước khi tận dụng các kênh mạng xã hội, đó là một tín hiệu tốt.

Làm báo chân chính (dù là một nhà báo thực thụ hay một nhà báo công dân) thì không chỉ cần sự tò mò, mà theo mình còn cần thêm 4 chữ T, đó là tử tế và thông thái. Nội dung truyền tải là quan trọng, nhưng thái độ truyền tải cũng quan trọng không kém, truyền tải với ý đồ như thế nào? Có hướng đến tử tế hay không? Tử tế để biết phải khắc phục hậu quả và nỗ lực sửa sai khi trót đưa tin giả. Còn thông thái để biết khiêm cung trước kiến thức bao la của nhân loại, để luôn tỏ ra nghi ngờ chính những phán xét và niềm tin thiển cận của bản thân trước một vấn đề nào đó.

Nếu không có sự tử tế và thông thái, thì tò mò với tọc mạch cũng chỉ cách nhau vài gang tay. Đã có MXH, nay còn có thêm AI tạo sinh, hổ mọc thêm cánh trong việc lan truyền rác thông tin. Trí tuệ nhân tạo mà không có sự tử tế và thông thái của người sử dụng sẽ tạo nên trí tuệ giả tạo, và loài người sẽ vẫn tiếp tục u mê. AI vốn chẳng gây hại, chính tư duy phụ thuộc vào AI mới gây hại, đừng bàn về AI ethics, cái chính là Human ethics. Trớ trêu thay, AI lại khiến con người mất niềm tin vào nhau. Fact-check thôi đã mệt, giờ còn thêm AI-check?

Không biết có thống kê nào không nhưng mình cho rằng, trong kỷ nguyên thông tin, tỷ lệ người gặp vấn đề tâm lý sẽ ngày càng cao. Thực phẩm vật lý độc hại thì thân bệnh, còn thực phẩm tinh thần độc hại sẽ gây nên tâm bệnh. Đó là lý do vì sao gần đây người ta nói về information diet. Ăn nhiều chưa chắc khoẻ, tương tự, đọc mạng nhiều chưa chắc là tốt.

Loài người vẫn luôn khám phá ra nhiều tri thức mới, còn sự ngu dốt thì vẫn y vậy trong bao thế kỷ qua, nhưng được đội lốt mỹ miều của trí tuệ nhân tạo và công cụ khuếch tán Mạng Xã hội khiến cho ta hiểu biết nhiều hơn nhưng chưa chắc hạnh phúc và bình yên hơn là vậy?

Loài người ngoài việc tuân theo thuyết tiến hoá, còn là một giống loài thích đẻ ra các khái niệm để tự làm rối mình trong quá trình thích nghi với sự thay đổi. Hồi xưa hay nghe VUCA, rồi TUNA, rồi BANI, rồi chắc chắn cũng sẽ lại có thêm những từ mới để gây chú ý thảo luận, để phần nào che đậy nỗi sợ về sự thay đổi.

Đâu cần phải đến thế kỷ 20, nhân loại từ bao đời này lúc nào chẳng sống trong kỷ nguyên VUCA, sở dĩ trước đây người ta chưa gọi mặt đặt tên là do người ta chưa biết quá nhiều, thế giới chưa kết nối nhanh và rộng như ngày nay. Càng biết nhiều thì càng FOMO, thì càng sợ, và trong nỗi sợ sệt kết hợp overthinking khiến chúng ta khái niệm hoá mọi thứ để có cái thảo luận và gây sự chú ý.

Biến động, bất định, phức tạp, mơ hồ thì thời nào cũng vậy. Đặc biệt nếu là doanh chủ, lãnh đạo tổ chức thì họ sống với VUCA mỗi ngày từ bao đời nay chứ chẳng phải đợi đến khi có khái niệm.

Vậy để ra một quyết định quan trọng liên quan đến tương lai bất định, lãnh đạo nên dựa vào điều gì? Dựa vào những kinh nghiệm thành lẫn bại trong quá khứ, hay dựa vào những niềm tin, nguyên lý phổ quát? Theo Triết gia nổi tiếng Immanuel Kant, có 2 loại tri thức quan trọng với 1 con người. Một là tri thức tiên nghiệm (a priori): có trước kinh nghiệm, mang tính phổ quát và cần thiết (vd: toán học, logic, vật lý vv…). Hai là tri thức hậu nghiệm (a posteriori): có được từ kinh nghiệm, mang tính cá biệt và không chắc chắn.

Tất nhiên, kinh nghiệm của con người là một tài sản quý báu, nó giúp ta đúc kết được nhiều bài học và xử lý những tình huống tương tự. Nhưng với những tình huống, viễn cảnh bất định khó lường và ít tương tự, nếu chỉ dùng kinh nghiệm thì dễ khiến rơi vào điểm mù và mắt kẹt trong cái bẫy tư duy của chính mình. Chưa kể, rất nhiều sai lầm có thể được lặp lại cùng một nguyên lý, chỉ theo một cách thể hiện khác do ta quá phụ thuộc vào tri thức hậu nghiệm.

Do vậy, không quá bất ngờ khi nhiều cái tên lãnh đạo xuất chúng của thế giới thành công nhờ vào tri thức tiên nghiệm nhiều hơn là hậu nghiệm.

Ví dụ: Steve Jobs với tri thức tiên nghiệm “Trực giác thiết kế và trải nghiệm quan trọng hơn khảo sát thị trường” và nói 1 câu nổi tiếng: “Người dùng không biết họ cần gì cho đến khi mình chỉ cho họ”. Kết quả ông đã tạo ra iPhone và các dòng sản phẩm Apple huyền thoại thế nào chắc ai cũng rõ.

Elon Musk với “First principle thinking: Bất kỳ hệ thống nào cũng có thể được phân rã thành các nguyên lý vật lý cơ bản và xây dựng lại từ đầu.” Nhờ đó, Musk không mua linh kiện có sẵn mà tự chế tạo từ đầu vì tin rằng chi phí có thể giảm 90% nếu phá bỏ logic cũ. SpaceX làm tên lửa tái sử dụng, chi phí thấp hơn cả chính phủ, tạo ra bước ngoặt trong ngành vũ trụ.

Howard Schultz, sáng lập Starbucks với triết lý “Trải nghiệm không gian và cảm xúc thuộc về cộng đồng quan trọng hơn sản phẩm đơn thuần.” Starbucks thiết kế cửa hàng như “third place” – nơi giữa nhà và công sở với sự đầu tư mạnh mẽ vào âm nhạc, ánh sáng, training barista vv…khiến Starbucks trở thành hiện tượng văn hoá toàn cầu, không chỉ là quán cà phê, mà trở thành một nơi chốn, một cộng đồng.

Tính ra khi học hỏi từ các nhân vật thành công, nên chú trọng đến phần tiên nghiệm của họ nhiều hơn là hậu nghiệm, bởi lẽ hậu nghiệm là ngọn, là một quá trình thực thi dựa trên nền tảng gốc là tiên nghiệm. Những ca thực thi thành công khó lặp lại, bởi nhu cầu, thị trường, thời thế, công nghệ luôn thay đổi, và phụ thuộc vào người thực thi. Còn cái gốc tư duy thì có thể tham khảo để áp dụng, tinh chỉnh trong nhiều điều kiện khác nhau. Điều đáng học ở người thành công không chỉ là “họ đã làm gì”, mà là “họ tin điều gì là bất biến, và hành động từ chỗ đó.”

Tri thức tiên nghiệm đến từ đâu? Chắc chắn không đến từ bên ngoài, và xuất phát từ bên trong sâu thẳm, một quá trình tích luỹ của một nhà lãnh đạo. Nó là sự tổng hoà các yếu tố từ nội tâm, cấu trúc nhận thức sinh học, tư duy nền tảng hình thành từ triết lý sống cho đến trực giác bẩm sinh và rèn luyện qua chiêm nghiệm.

Trong bối cảnh thế giới luôn biến động, thì điều gì là bất biến? Ta có thể ra quyết định, hoặc xác định một tầm nhìn mới ra sao? Những điều bất biến sẽ ảnh hưởng đến những quyết định kinh doanh như thế nào?

Chiều thứ 7 này 28/6, UEH - ISB và Vietsuccess có tổ chức 1 buổi gặp gỡ thảo luận cùng hai vị lãnh đạo nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực của họ: công nghiệp và nông nghiệp. Chắc chắn, tri thức hậu nghiệm của họ rất phong phú, nhưng mình cũng tò mò họ đã ra quyết định dựa trên những tri thức tiên nghiệm gì? Những tri thức đó có tác dụng gì trong việc xác lập tầm nhìn cho tổ chức?

#Vietsuccess #ISB #Seminar #Podcast

Hân hạnh mở bát cho mùa 2 podcast Career Check của Host Thu Bình trên kênh Vietsuccess. Cảm ơn nguồn năng lượng tích cực và dẫn dắt khéo léo của Bình đã giúp anh có cơ hội chia sẻ về cái nghề đã chọn mình.

Một vài chia sẻ cho các bạn trẻ quan tâm đến nghề dẫn chương trình nói chung và podcast Host nói riêng.

Với thể loại phỏng vấn trò chuyện, thì điều quan trọng nhất luôn là khách mời. Do đó người Host luôn phải dành thời gian nuôi dưỡng những mối quan hệ chất lượng. Nếu các bạn hướng nội giống mình và không quá quảng giao, quá nhiều mối quan hệ thì tập trung quan hệ với người có nhiều mối quan hệ.

Đôi khi cần vài ba mối quan hệ chất lượng với mạng lưới rộng là đủ. Và để làm điều này thì cần nuôi dưỡng qua thời gian, như tưới 1 cái cây vậy. Không thể đến khi cần mời phỏng vấn mới nhắn tin thì chẳng ai giúp, một mối quan hệ bền thì cần qua năm tháng và sự chăm chút nhất định. Hợp giá trị, nhất quán trong cách sống là điều quan trọng.

Cách đây hơn 15 năm MXH chưa phổ biến thì khó, nhưng bây giờ việc liên lạc, kết nối với 1 anh chị, cô chú nào đó có thể giúp đỡ sẽ dễ dàng hơn rất nhiều. Người host/content creator nên có 1 mentor/1 anh chị nào đó để đưa ra lời khuyên, dẫn dắt, góp ý. Nghề làm nội dung, phỏng vấn là một cuộc chơi của danh tiếng, luôn đầy rủi ro. Việc mắc sai lầm là hết sức bình thường, nên cần 1 mentor để chỉ ra bạn đã sai chỗ nào. Với sự phát triển vũ bão của mạng xã hội và viral contents, việc danh tiếng của host đi nhanh hơn năng lực cũng thường xuyên xảy ra, do đó luôn phải cẩn trọng khi say Yes với 1 cơ hội nào đó.

Các bạn Host trẻ ngày nay rất giỏi và nhiều cơ hội nên đôi khi bị FOMO và thiếu tập trung, dẫn đến việc xây dựng thương hiệu cá nhân bị pha loãng và thiếu nhất quán. Thương hiệu càng loãng thì giá trị càng gỉam và ngược lại trong mắt đối tác, khách hàng. Do đó với thời này thì việc say No, tập trung vào thế mạnh sở trường sẽ là một thử thách. Mọi thứ đều cần thời gian, lúc với vào nghề thì có thể tiếp cận càng nhiều cơ hội càng tốt để xây dựng quan hệ, cọ xát nhưng dần dần cần chọn lọc và tập trung để xây dựng uy tín lâu dài. Ngoài việc đặt câu hỏi, mở rộng quan hệ, cần tạo ra nội dung tự thân trên mạng xã hội, tại các sự kiện gặp gỡ. Đó là một cách để bạn xây dựng uy tín của mình với những khách mời trong tương lai.

Bây giờ có quá nhiều kênh podcast, nội dung ra đời, sẽ rất dễ cho người mới cảm thấy nản và mất động lực khi khó tạo được dấu ấn. Mình nghĩ thị trường và bức tranh về tri thức vẫn luôn có chỗ, không bao giờ là đủ, chỉ là bạn thật sự có bề dày và thế mạnh ở lĩnh vực nào, độ sâu và chuyên môn của bạn ra sao. Khi thị trường nở hoa về số lượng, thì càng thiếu đi những kênh có chất lượng sâu. Đó là một thử thách mà mình và đội ngũ luôn cố gắng để hoàn thiện.

Để làm phỏng vấn hiệu quả, thứ quyết định không hẳn là kỹ năng nói/ hoạt ngôn mà là ở kỹ năng lắng nghe một cách chú tâm. Nghe tập trung và hạn chế sự phán xét, áp đặt quan điểm. Người Host đóng vai trò kích thích ngòi nổ để khách mời thăng hoa, vai trò mở nút thắt để dòng nước chạy xiết chứ không nên thành điểm nghẽn khiến cuộc trò chuyện bị rớt nhịp. Đây là thử thách đòi hỏi liên tục học và sửa mỗi ngày. Mình chưa bao giờ hài lòng hết với những cuộc phỏng vấn đã thực hiện, luôn có điểm cần cải thiện cho những lần sau. Cố gắng tạo dòng chảy - flow theo cảm xúc ngay tại thời điểm ghi hình chứ mọi thứ không nên chỉ phụ thuộc vào một kịch bản đã chuẩn bị trước. Một bậc thầy về dẫn chuyện và lắng nghe các bạn có thể tham khảo là Host Thuỳ Minh của HaveASip chắc các bạn cũng đã biết.

Nếu đã chọn nghề này, phải chấp nhận phơi mình ra trước công chúng và phơi bày điểm yếu. Đó là cách tốt nhất để học và cải thiện. Có nói ra thì mới biết mình sai ở đâu, không nói/viết ra thì có khi mãi mãi chìm sâu trong sự vô minh của chính bản thân và luôn cảm thấy mình đúng. Là Host, nghĩa là bạn là chủ nhà, thì làm sao để khách cảm thấy thoải mái nhất thì họ mới chia sẻ. Gây áp lực, phản biện thì cũng cân nhắc có sự cân bằng chứ không khéo sẽ gây tác dụng ngược.

Mỗi một khách mời sẽ là cầu nối quan trọng cho những khách tiếp theo. Cho nên đừng phung phí bất kỳ một cơ hội nào. Mỗi lần bạn gặp ai, đứng trên sân khấu lớn nhỏ nào, bạn sẽ không bao giờ biết ai đó đang ngồi bên dưới quan sát mình, bạn sẽ không bao giờ biết ai đó đã coi video của mình. Đó có thể là điểm chạm quan trọng khiến bạn có những cơ hội hiếm có sau này. Ngược lại, mỗi một khách mời xuất hiện có thể sẽ quyết định cả việc khách mời tiếp theo có thể say NO, do đó cũng chọn lựa cho kỹ càng khi nhìn vào bức tranh lớn.

Có những khách mời xuất hiện trên show của mình là từ những điểm chạm nhỏ xíu cách đây cả chục năm. Chẳng bao giờ mình nghĩ đến nhưng duyên nó tới thì mọi thứ hội tụ. Cho nên, nếu đã chọn nghề này, hãy kiên nhẫn và đừng phí phạm bất kỳ một cơ hội nào. Có chuyên gia/khách mời nhận lời mình chỉ vì họ đã quan sát thấy mình đi 1 hành trình dài vất vả, thôi thì giúp em nó một cái :))

Còn lại thì, lao vào làm thôi. Chỉ có làm mới biết được mình có thật sự phù hợp với nghề này hay không. Trải nghiệm của chính bản thân là người thầy phù hợp nhất. Trên đây là chỉ là đúc kết của riêng mình, một người đến với nghề một cách tình cờ, có thể không đúng với bạn.

Đây là một lĩnh vực liên quan đến quan hệ con người, nên những giá trị về nhân sinh quan và cách sống với người khác rất quan trọng. Trong kỷ nguyên của sự FOMO và tương tác nhanh, thỉnh thoảng cần chậm lại nhịp để quan sát.

Tàu New Shepard mang các thành viên toàn nữ lần đầu tiên bay vào không gian ngày 14.4 vừa qua giống như một màn PR dịch vụ du lịch không gian của tỷ phú Jeff Bezos, sáng lập Amazon và sáng lập Blue Origin được truyền thông Mỹ tô vẽ bằng những từ ngữ mỹ miều. Trong 6 người phụ nữ mà đa phần là “KOL” ở nhiều lĩnh vực khác nhau, Amanda Ngọc Nguyễn, một cô gái gốc Việt, là người ít nổi tiếng nhất tại Mỹ nhưng lại là người được cho là phù hợp nhất bởi cô có nền tảng học thuật liên quan đến vật lý thiên văn và từng thực tập tại NASA năm 18 tuổi với một ước mơ cháy bỏng trở thành phi hành gia. Có người cho rằng Amanda hơi lạc lõng, lẽ ra không nên tham gia chuyến này, nhưng ở góc độ khác, chính nhờ hiệu ứng truyền thông thần thánh xứ Mỹ mà nhiều người, cả Mỹ lẫn Việt Nam mới biết đến câu chuyện của cô. Và câu chuyện ấy xứng đáng được biết đến, bởi cô không chỉ thực hiện giấc mơ của mình, mà còn đấu tranh vì quyền lợi của nhiều cô gái khác.

Cách đây tròn 50 năm, khi tất cả các thứ và ngày của 1975 và 2025 trùng nhau, có lẽ thứ 2 ngày 14.4 là một khoảnh khắc hoảng loạn của bố mẹ cô khi quân Giải phóng đã tiến sát về Sài Gòn, để rồi sau đó họ trở thành thuyền nhân tìm đường sang Mỹ, khởi đầu cho câu chuyện của Amanda và giấc mơ của cô. “Là những thuyền nhân tị nạn, gia đình tôi nhìn lên những vì sao để tìm đường đến tự do” (As boat refugees, my family looked to the stars to guide their way to freedom) và tôi đã nói với mẹ tôi rằng “Mẹ đã băng qua đại dương để con có thể chạm tới bầu trời” (You crossed the ocean so I can touch the sky), Amanda đã viết trên mạng xã hội về chuyến bay vào không gian của mình.

Sinh ra tại California năm 1991 trong một gia đình tị nạn gốc Bạc Liêu, Amanda là kết tinh của khát vọng vượt thoát và niềm tin vào tương lai. Amanda không chỉ thông minh – cô là thủ khoa trung học, học bổng từ các trường đại học hàng đầu – mà còn giàu lòng trắc ẩn. Trước khi tốt nghiệp Harvard, cô đã từng truy tố một kẻ giết người tại Bangladesh, sáng lập trại trẻ mồ côi tại Kenya.

Cô được nhận vào thực tập tại NASA năm 18 tuổi, sau đó làm việc tại Trung tâm vật lý thiên văn Harvard-Smithsonian và Bộ Ngoại giao Mỹ. Cuộc đời tưởng như trải đầy hoa hồng. Nhưng năm 2013, một biến cố khủng khiếp tưởng chừng như giết chết giấc mơ của Amanda khi cô bị cưỡng hiếp sau một bữa tiệc của 1 hội sinh viên tại trường đại học danh tiếng Harvard. Không chỉ đối mặt với tổn thương tâm lý, cô còn bị buộc phải trả gần 5.000 đô la cho các xét nghiệm pháp y, trong khi bằng chứng, bộ dụng cụ khám nghiệm bằng chứng hiếp dâm, có thể bị tiêu hủy trước bất kỳ phiên tòa nào sau sáu tháng – bất chấp luật pháp cho phép nạn nhân 15 năm để khởi kiện.

Không chấp nhận sự phi lý đó, Amanda đứng lên tranh đấu, sáng lập tổ chức RISE, quy tụ những người sống sót từ khắp nơi, vận động không ngừng để thay đổi luật pháp. Chỉ trong ba năm, cô đưa được Đạo luật Quyền của Người sống sót sau tấn công tình dục vào Quốc hội Mỹ – và năm 2016, Tổng thống Barack Obama ký thành luật. Luật này sau đó đã được áp dụng tại nhiều bang và trở thành nền tảng cho các điều luật quốc tế tương lai.

Hành trình ấy đưa Amanda vào danh sách đề cử Nobel Hòa bình năm 2019, vinh danh bởi TIME 100, Forbes, Heinz Award, và hàng loạt giải thưởng uy tín. Nhưng với cô, hành trình chưa kết thúc. Vũ trụ vẫn còn đó – một giấc mơ cô từng gác lại sau biến cố năm 22 tuổi. Để rồi giờ đây, cô là người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào không gian. Trong khi các thành viên khác video selfie và những câu cảm thán đầu tiên là “OMG, Amazing, Look at the moon...” trong 4 phút ngắn ngủi lơ lửng không trọng lực, Amanda thốt lên gỏn gọn 4 chữ: “Xin chào Việt Nam” bằng tiếng Việt. Bấy nhiêu đó đủ thấy cô tự hào với nguồn gốc Việt Nam của mình ra sao.

Mỗi khi ai đó gốc Việt thành danh trên đất Mỹ, chúng ta thường có cảm giác tự hào. Xét một cách kỹ lưỡng, ta đang tự hào vì điều gì? Nếu cho là vì gốc Việt mà vẫn thành đạt thì chưa hoàn toàn chính xác. Ngoài cái tên Việt và dòng máu Việt, nhưng người như Amanda không khác gì một người bản xứ, họ sinh ra và lớn lên trong một môi trường Mỹ với những điều kiện đặc thù. Tài năng và sự nỗ lực của Amanda là không thể phủ nhận. Nhưng bên cạnh tài năng chính là một môi trường có thể tạo điều kiện để cá nhân có thể nỗ lực theo đuổi giấc mơ Mỹ. Tất nhiên, môi trường nào cũng có những khiếm khuyết, như trường hợp về luật giữ rape kit khiến Amanda phải tranh đấu, nhưng tựu trung, một đứa con của cha mẹ người Việt nhập cư với hai bàn tay trắng vẫn có cơ hội theo đuổi giấc mơ chạm tới những vì sao khi thật sự nỗ lực bằng tài năng và sự khổ luyện. Trường hợp của Amanda nếu ở một môi trường khác, liệu cô có thể tranh đấu và vượt qua? Rất nhiều vụ án cưỡng hiếp đã trôi vào quên lãng và chưa bao giờ được xét xử xác đáng. Câu chuyện của Amanda tất nhiên là truyền cảm hứng cho những cá nhân, nhưng hy vọng nó cũng truyền cảm hứng cho những hệ thống, cụ thể hơn là những người có khả năng tạo thay đổi trên hệ thống. Con người dù được truyền cảm hứng phấn đấu đến đâu, mà không có một môi trường, một hệ thống đủ điều kiện hỗ trợ thì cũng khó phát triển.

Bố mẹ của Amanda ngày xưa phải băng qua đại dương, để cô có điều kiện được theo đuổi ước mơ. Nhiều người ở Việt Nam ngày nay dù không phải vượt biển, nhưng trong lòng vẫn là những đại dương sâu vời vợi về định kiến. 30/4 là một sự kiện của bánh xe lịch sử, là một ngày mà người Việt khắp nơi trên thế giới sẽ có cảm xúc lẫn lộn. Dù khác biệt nhau thế nào về tư duy, quan điểm, nhưng tất cả đều mang chung một dòng máu Việt, và ai trong chúng ta cũng luôn hướng về quê hương, với khao khát đất nước phát triển phồn vinh. Sẽ không thể hướng đến 1 tương lai tươi sáng cho dân tộc nếu trong lòng người Việt vẫn cuồn cuộn những cơn sóng đại dương của sự bất đồng, chấp niệm vào quá khứ. Những người ở vị trí có thể tạo nên sự thay đổi hệ thống, hãy chung tay tạo nên một môi trường có thể nuôi dưỡng những đứa trẻ như Amanda, với dòng dõi Việt Nam máu đỏ da vàng, hoàn toàn có thể đường hoàng đứng lên và theo đuổi những giấc mơ lớn tầm thế giới. Đôi khi cũng chẳng cần chạm đến những vì sao, chỉ cần những tiếng nói yếu thế có cơ hội được trồi lên mặt đất là đủ.

Để vượt đại dương, chắc chắn luôn cần thuyền trưởng và thuỷ thủ với những cái đầu vì mục tiêu chung. Bởi “We are on the same boat. You hurt me, we sink”. Người Việt nếu chịu gạt bỏ cái tôi cá nhân sang một bên nhiều hơn để chiến đấu vì cái chung, chắc chắn dân tộc này sẽ hùng cường. Ngày kỷ niệm nửa thế kỷ thống nhất đất nước, chắc chắn không chỉ dừng lại ở cái tên và khẩu hiệu, mà còn là sự đồng lòng thật sự về niềm tin và khao khát, để tạo nên một hệ thống, một môi trường, một khu vườn đủ sức ươm mầm cho những hạt giống của tương lai.

Người Mỹ có câu “Bầu trời là giới hạn”, nhưng Amanda còn vượt lên trên cả bầu trời. Cô mất 11 phút để nhắc nhở với thế giới về 2 chữ Việt Nam. Còn chúng ta sẽ mất bao lâu để con cháu sau này khiến bạn bè quốc tế nể phục khi giới thiệu: tôi đến từ Việt Nam?

Mình mới bắt đầu cuốn sách này vào cuối tuần và có vẻ là một cuốn bổ ích để nhắc nhở bản thân những điều đã biết nhưng có thể chưa thực hành được. Tạm ghi chú lại vài dòng suy nghĩ.

Cuốn sách nói về cách sống theo góc nhìn của Phật Giáo. Theo tác giả, một nhà sư ở Tây Tạng, cuộc sống của chúng ta nên có 2 tầm nhìn: 1 là có một cuộc sống đủ đầy, 2 là có một cuộc sống giác ngộ. Phần lớn chúng ta chỉ nghĩ đến số 1 và ít bàn đến số 2. Âu cũng là duyên của mỗi người trong hành trình tâm linh.

Theo góc nhìn của Phật giáo, thứ khiến chúng ta dễ bận tâm nhất, dễ dẫn đến bất hạnh nhất là quá khứ. Quá khứ là một thứ rất khó buông bỏ. Cũng dễ hiểu, ai trong chúng ta cũng phần nhiều dính chấp vào những trải nghiệm đã qua. Ghi nhớ bài học từ quá khứ để không mắc phải những lỗi lầm là điều tốt, nhưng mắc kẹt bởi những thứ trong quá khứ và tâm ý mắc kẹt đó cản trở ta với những dự định của tương lai lại là một điều không nên.

Khi định làm một điều gì mới, hoặc đang loay hoay lạc lối chưa biết sẽ nên làm thế nào, phần lớn nỗi sợ và lo lắng của chúng ta đến từ những trải nghiệm đã qua, những thứ mà chúng ta dễ đóng khung: đó là tôi, tôi luôn là như thế, tôi sẽ không làm được đâu, tôi chắc chắn sẽ không hợp, tôi chưa đủ giỏi đâu vv… Tất cả những ý nghĩ này chủ yếu bắt nguồn từ sự mắc kẹt của ta trong bản ngã của chính mình, của những thứ vốn tạo nên ta của ngày hôm nay. Ngẫm lại cũng đúng. Đặc biệt với người càng nhiều trải nghiệm, sự dính mắc này có thể còn nặng nề hơn, cản trở họ thử nghiệm những điều mới.

Khúc này làm mình nhớ đến câu nói của một khách mời hôm trước lúc ghi hình series Lãnh đạo tỉnh thức. Anh là cựu một chuyên gia tài chính quản lý quỹ nhiều tỷ đô, rất thành công và nhiều tiền. Nhưng khoảnh khắc hạnh phúc nhất khi anh nhận ra: tôi không phải là tất cả những thứ đó, những thứ đã tạo nên tôi. Tôi lớn hơn nó nhiều. Giờ anh trở thành nhà hảo tâm và làm nhiều việc thiện nguyện.

4 chữ Let go the past nghe thật ngắn nhưng hành trình thì thật dài. Một đoạn tiếp theo sách nói về việc suy nghĩ tích cực và xây dựng một hình ảnh tích cực, đẹp đẽ về bản thân. Theo Phật giáo, tất cả là cuộc chơi của tâm trí. Khả năng kiểm soát tâm trí của ta như thế nào sẽ quyết định cuộc đời của ta. Một người luôn suy nghĩ tiêu cực về người khác và chính bản thân mình thì mãi mãi sẽ bất hạnh. Một cuộc đời viên mãn đủ đầy không phải là một cuộc đời không có thử thách, mà là gặp thử thách nhưng bạn không bị vật lộn vùng vẫy (struggling) với nó. Khó khăn luôn nhiều, nhưng cách tâm trí bạn đối diện với khó khăn mới là quan trọng. Suy nghĩ tích cực sẽ góp phần giúp bạn làm điều đó.

Buông bỏ quá khứ, tránh dính mắc vào cái tôi, cái bản ngã vốn có và tập thói quen suy nghĩ tích cực. Những điều nghe tưởng chừng đơn giản và đầy lý thuyết nhưng không dễ thực hành rốt ráo và miên mật. Tự dặn lòng như thế.

Hôm nay mình shooting 1 tập trong series podcast đặc biệt của Vietsuccess lên sóng dịp Tết Ất Tỵ 2025 với khách mời là chị Đặng Thị Thanh Vân, Founder/CEO của Savvycom, một công ty công nghệ cung cấp giải pháp và dịch vụ chuyển đổi số cho lĩnh vực tài chính, bảo hiểm, bán lẻ cho các doanh nghiệp Việt Nam và khách hàng ở hơn 20 quốc gia.

Concept của chuỗi podcast đặc biệt này chơi chữ từ 1 thành ngữ quen thuộc Go big or go home, gần gần với một thành ngữ Việt nam là Được ăn cả, ngã về không, hay: một là chơi lớn hết mình, không thì thôi. Một dạng thành ngữ để động viên 1 ai đó cháy hết mình, chơi lớn luôn đi. Bùng nổ thật cháy hoặc không thì thôi chứ không có làng nhàng. Với chuỗi podcast này, Vietsuccess lấy concept là Go big then go home, tạm hiểu là chơi lớn, thành công đi rồi sau đó quay về nhà, về lại những giá trị thân quen. Hoặc một kiểu: dù có thành công lớn thế nào đi nữa, rồi cũng sẽ về nhà thôi. Một chút tâm tình cho ngày Tết. Đặc biệt chữ Nhà được hiểu theo nhiều nghĩa qua các tập khác nhau. Có khi Nhà là gia đình, người thân. Có khi Nhà là câu chuyện kế nghiệp của thế hệ kinh doanh gia đình nhiều đời, có khi Nhà là cộng đồng những người có chung lý tưởng, đam mê, có khi Nhà chính là chính mình, quay về bên trong, an trú sau những tháng ngày mệt mỏi. Và có khi Nhà là quê hương, đất nước Việt Nam. Tập này với chị Vân mang ý nghĩa đó, khi Savyycom cũng có thể được xem là 1 đại diện của Việt Nam tham gia vào đấu trường quốc tế. Sau khi nhiều năm du học Úc, chị Vân quay về Vn để lập nghiệp và khởi sự nên Savvycom. Một nữ tướng của ngành công nghệ với nhiều hoài bão. Kết thúc cuộc phỏng vấn khi được hỏi liệu có điều gì chị có thể làm khác đi sau 15 năm khởi nghiệp. Chị bùi ngùi: “Nếu có thể, tôi đã nghĩ lớn sớm hơn”.

Concept của series này là Go big then go home, nhưng với chị Vân, đúng nghĩa chị vẫn đau đáu 1 tinh thần, Go big or go home, sẵn sàng chơi lớn và nghĩ lớn với Savvycom. Chúc chị luôn thành công!

Đón xem câu chuyện của chị Vân vào mùng 6 Tết Ất Tỵ trên Vietsuccess!

Mạng xã hội (MXH) là một phát minh tất yếu của loài người trong hành trình tiến hoá. Với Internet và cái gọi là MXH, thông tin được phơi bày nhanh hơn, tiện hơn, và cảm giác thoả mãn cái tôi cũng lớn hơn. Nó cũng là quy luật của quá trình trưởng thành của mỗi con người. Chẳng cần đến MXH, từ cổ chí kim, con người chúng ta luôn trưởng thành qua những bài học được đúc kết từ hậu quả của việc thể hiện 3 cái thứ: tham, sân, si. Giờ có thêm công cụ MXH, quá trình học này sẽ nhanh hay chậm hơn là tuỳ vào sự trưởng thành tinh thần của mỗi người. Có người cả đời vẫn chưa học xong những bài cũ cho đến khi rời xa cõi hồng trần. Trong quyển sách vừa xuất bản cách đây vài ngày của nhà sử học nổi tiếng Yuval Harari, người có nhiều năm nghiên cứu về lịch sử loài người, với hy vọng dự báo đuọc tương lai, tác gả đặt ra 1 câu hỏi chí mạng: tại sao loài người ngày càng có nhiều thông tin hơn nhưng chưa chắc có thêm trí tuệ? Từ thông tin đến với sự thật còn rất xa. Sự thật sẽ quyết định đến trí tuệ và quyền lực ra sao? Thông tin sẽ giúp chúng ta hiểu được bao nhiêu về thực tại và nó sẽ trở thành công cụ hay vũ khí nguy hiểm ra sao với sự phát triển của AI?

Đây là những câu hỏi đáng suy ngẫm nếu xét tới những gì đã diễn ra trên MXH ở Việt Nam trong 1 tuần qua với chủ đề cứu trợ, cứu nạn, và hoạt động thiện nguyện mùa bão lũ. Có những chuyện của xã hội chỉ trở thành vấn đề khi nó được truyền thông trên MXH, và tất nhiên, những vấn đề được nhắc đến trên MXH chẳng thể phản ánh hết và đầy đủ những vấn đề của thật sự của xã hội. Trong một thế giới quá nhiều biến động và có quá nhiều vấn đề cần giải quyết, thì MXH có thể gây ra một hiệu ứng tiêu cực: làm xao nhãng sự chú ý. Với nồng độ tham sân si được thể hiện ở cấp độ và tốc độ tối đa, loài người lao vào nhau để mổ xẻ những vấn đề mà đôi khi, lõi bản chất của vấn đề đó chỉ xuất phát từ lý do: cách truyền tải thông điệp đó trên MXH. 1 thông tin (từ cấp độ thấp đến cao của tri thức) được chia sẻ + 1 tá cảm xúc tham sân si = những sự xao nhãng không hồi kết. Mark tạo Facebook với sứ mệnh lý tưởng là giúp loài người cởi mở về thông tin và kết nối với nhau tốt hơn. Nhưng song song với hiệu quả kết nối ấy sẽ là một sự mất kết nối trầm trọng bởi lẽ: MXH chỉ kết nối được về mặt thông tin/ tri thức, chứ khó kết nối được về mặt tâm hồn/ độ sâu giữa người với người, vốn bị ngăn cách bởi 1 bức tường của cảm xúc, của sự phát xét, của lòng tham, sân, si cố hữu.

Con người vốn đã khó cởi mở với nhau ngoài đời, nên đôi khi MXH là công cụ thuận tiện để bộc bạch, để “xả”. Nhưng càng xả lại khiến ta dễ mất kết nối bởi những cái nhìn phán xét. Căn bệnh thời đại này trước giờ vốn đã khó chữa, giờ thêm phát triển của Mạng xã hội khiến nó càng trầm trọng hơn. Có thể trong tương lai sẽ xuất hiện những mạng xã hội được “quản trị” một cách chủ đích hơn bởi những người có trình độ và có tâm? Hiện tại hình thức này cũng đã manh nha với những Group cộng đồng theo chủ đề và được quản trị bài bản. Nhưng tất nhiên, lại cũng sẽ phù thuộc vào nhân cách và sự trưởng thành của những thành viên quản trị. Nó như một cái vòng lẩn quẩn. Dễ hiểu vì sao câu hỏi ở trên của Harari khó tìm câu trả lời. Bởi hiểu biết nhiều không đi kèm trí tuệ nếu đó chỉ là sự hiểu biết về mặt lý tính và thiếu đi phần hồn, sự nhạy cảm, yếu tố đạo đức, sự tự tế và thái độ hướng thiện, tu sửa bản thân mỗi ngày. AI cũng chỉ là một công cụ. Mặt tích cực là không thể bàn cãi, nhưng mặt tiêu cực thì tuỳ thuộc vào sự u mê của loài người khi “nuôi” AI bằng dữ liệu gì và thái độ sử dụng AI ra sao. Cái gốc toàn bộ vấn đề không phải ở chỗ AI, mà ở chỗ trí tuệ của loài người, cả lý trí lẫn cảm xúc, sẽ phát triển tới đâu. Trí tuệ ấy sẽ giúp chúng ta tránh sa đà vào những vấn đề trên mạng xã hội để tập trung vào cái gốc cho những giải pháp bền vững hơn.

Cơn bão Yagi và cơn bão thông tin trên MXH về Yagi lại một lần nữa phơi bày nhiều vấn đề thật sự của xã hội, đó là khủng hoảng niềm tin, đó là tầm phát triển của đất nước, và nhiều vấn đề hệ luỵ khác nữa. MXH + sự kiện nhất thời chỉ làm bùng nổ những vấn đề âm ỉ có từ lâu chưa được giải quyết. Nếu để ý, ta có thể thay chữ Yagi bằng chữ lũ lụt miền Trung, hay cứu trợ Covid, hay rất nhiều vấn đề khác của xã hội từ bấy lâu nay chỉ đến dịp lại bùng lên trên MXH rồi có thể chìm vào quên lãng. Vấn đề gốc sẽ mãi không có giải pháp nếu chúng ta quá sa đà với những “vấn đề” trên MXH. Tấm lòng vì đồng bào, tinh thần tương trợ lẫn nhau lúc hoạn nạn luôn là điểm sáng của người Việt chúng ta. Nhưng không chỉ dừng lại ở việc giúp “con cá” mà lâu dài phải là “cần câu”.

Theo Phạm Việt Anh, một nhà Nghiên cứu về phát biển bền vững thì “Con đường đúng đắn nhất, và chống biến đổi khí hậu hiệu quả nhất là nhanh chóng đưa quốc gia phát triển, trở thành quốc gia hạng nhất”. Thật vậy, muốn ứng phó với các tai ương khí hậu tốt hơn, giảm thiểu được thiệt hại về người và của nhiều hơn thì Việt Nam phải trở thành quốc gia phát triển, phải giải quyết được tất cả những vấn đề lõi về phát triển kinh tế xã hội và phát triển hạ tầng đồng bộ. Những vấn đề tưởng chừng như vĩ mô ấy hoàn toàn có thể được thay đổi bắt đầu từ sự thay đổi ở tầm rất vi mô là cách sống, cách hành xử và hành động của mỗi cá nhân chúng ta. Cơn bão Yagi quét qua phơi bày rất nhiều vấn đề thật sự của xã hội ở tầng sâu chứ không chỉ bề mặt. Cơn bão thông tin về nó trên MXH cũng sẽ phơi bày rất nhiều vấn đề thật sự của mỗi con người chúng ta qua cách ta ứng xử với nó. Thiện nguyện trong ngắn hạn xuất phát từ tâm, và cứu người trong dài hạn cũng sẽ xuất phát từ cách quan sát và thay đổi chính cái tâm của mình.


Ảnh: Đồng An Thư

#Vietnam #Yagi #socialmedia

See less

Tản mạn nhân một ngày đặc biệt.

2/9 với tôi là một ngày đặc biệt vì đó là sinh nhật của 3 thực thể: con người tôi, đất nước tôi và công việc hiện tại của tôi (kênh youtube Vietsuccess). 2/9/1945 là ngày bác Hồ đọc tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa nên sau này 2/9 thường được gọi là Tết Độc Lập ở Việt Nam.

Đây cũng là ngày mà tôi "độc lập" ra ngoài bụng mẹ tôi, còn kênh Youtube tên Vietsuccess ra đời ngay sau mùa dịch 2021, "độc lập" khỏi một dự án kênh youtube cá nhân trước đó.

Người ta thường nói nhiều về hạnh phúc. Hạnh phúc là điều mà ai cũng mong mỏi, là đích đến của cuộc đời. Trên các văn bản chính thức, chúng ta thấy Độc Lập, Tự Do, Hạnh Phúc. Hạnh phúc là chữ sau cùng, và tôi nghĩ, cái gốc, cái nền tảng để đi đến đó chính là độc lập, chữ đầu tiên. Có độc lập mới có tự do, và khi có tự do thật sự, chúng ta sẽ có hạnh phúc thực sự.

Nhân ngày sinh nhật của Việt Nam, thử suy ngẫm về lịch sử của đất nước. Quả thật, độc lập là 2 từ có thể là một thứ ám ảnh của dân tộc ta. Việt Nam là một đất nước luôn trải qua một quá trình phản kháng với các thế lực ngoại bang. Nếu ví dụ so sánh vui vui, Việt nam như 1 đứa trẻ luôn bị bắt nạt trong lớp học bởi các anh lớn. Một điều chắc chắn, lịch sử hàng nhiều thế kỷ luôn phải đấu tranh, phản kháng trước các thế lực sẽ có ảnh hưởng định hình lớn đến những khái niệm gọi là căn tính của dân tộc Việt, một khái niệm mà gần đây được nhắc đến nhiều trên truyền thông và các cuộc hội thảo.

Hôm nay Google để cờ đỏ sao vàng, một dịp đặc biệt để cộng đồng mạng cả thế giới biết về đất nước Việt Nam, biết rằng hôm nay là sinh nhật của Việt Nam. Vậy, trong mắt bạn bè quốc tế, Việt Nam thường được biết đến như thế nào? Sự thật là rất nhiều người vẫn liên kết Việt Nam với hình ảnh của một đất nước có lịch sử gắn với chiến tranh. Dù Việt nam đang ở thời bình, nhưng những dấu ấn của thời bình vẫn còn khiêm tốn so với một chiều dài lịch sử hào hùng kháng chiến. Đây là sự thực. Giáo sư Ngô Như Bình, một người nghiên cứu và giảng dạy môn tiếng Việt cho người nước ngoài hơn 12 năm tại Đại Học Lomonoxop, Nga và Đại Học Harvard, Mỹ chia sẻ với tôi rằng: thời đó dạy tiếng Việt thì bạn bè quốc tế đều học qua những bài học lịch sử chiến tranh. Điều người ta qua tâm đến Việt Nam chính là những cuộc chiến, do đó họ mới tìm hiểu học tiếng Việt, và tôi dạy tiếng Việt cho họ cũng chính là dạy cho họ hiểu về lịch sử. Tiếng Việt đến với chúng bạn quốc tế bằng cách len lỏi trong những bài học về lịch sử kháng chiến. Nên tất nhiên, một phần ghi dấu ấn sâu đậm trong đầu họ, chính là một Việt Nam gắn liền với chiến tranh. Về thì thời bình, ta sẽ dạy họ thông qua điều gì? Đó là câu hỏi mà tôi và Giáo sư Bình đều trăn trở.

Thế giới ngày nay cũng đã biết đến Việt Nam nhiều qua những nhân vật người Việt hoặc gốc Việt thành danh trên trường quốc tế. Điều đó là chưa đủ. Nếu những nhân vật Việt Kiều, người gốc Việt thành danh tầm thế giới thì đó một phần là nhờ vào môi trường họ sinh ra và lớn lên. Chứ không phải là nhờ vào "gốc Việt". Tôi viết điều này hoàn toàn không có ý xem thường năng lực của họ, chỉ là khẳng định vai trò quan trọng của "môi trường", của chất lượng "nền đất" để có thể nuôi dưỡng những hạt giống tốt.

Trong ý nghĩa của bài viết này, với tôi đó là một môi trường nuôi dưỡng sự độc lập. Độc lập không chỉ dừng lại ở bề mặt mang tính vật lý, là không phụ thuộc vào ai, là có một chỗ đứng riêng, một cái tên riêng, một cái nhà riêng, một sở hữu riêng... Độc lập quan trọng nhất là độc lập trong tư duy. Để độc lập trong tư duy thì bắt buộc phải mắc lỗi. Ta có ý kiến độc lập, nghĩa là ta chấp nhận có khả năng bị sai, và được sửa ai. Một môi trường không nuôi dưỡng sự độc lập là một môi trường không khuyến khích sai lầm. Đó là môi trường mà thất bại bị trù dập, việc mắc lỗi bị lên án, chỉ trích nặng nề v.v... Đó là một môi trường không khuyến khích tư duy khác biệt. Mà khi cá nhân đã không thể suy nghĩ độc lập, có tư duy khác biệt, thì cả tập thể sẽ đi ngang hoặc đi lùi với tư duy số đông.

Mạng xã hội của thế kỷ 21 như 1 vũ khí hạng nặng sẽ làm trầm trọng hơn tính độc hại của một môi trường không khuyến khích suy nghĩ độc lập và khác biệt. Những lời công kích, xúc phạm, tấn công nặng nề có thể khiến người khác tổn thương tinh thần nặng nền mỗi khi họ nói lên chính kiến cá nhân. Có thể ý kiến đó là sai, nhưng nếu đó là ý kiến độc lập của họ, không bị phụ thuộc vào số đông thì đó là điều cần được khuyến khích. Chỉ có mắc lỗi và sự sửa lỗi mới khiến con người chúng ta trưởng thành về tư duy. Hoặc cũng có thể nói, chính sự công kích ấy sẽ khiến người ta biết mình sai và sửa sai? Nhưng rất tiếc, không phải ai cũng đủ bản lãnh để đương đầu với những tổn thương tinh thần từ sự công kích của Mạng xã hội.

Theo nghiên cứu của các chuyên gia tâm lý, một người lớn với tuổi thơ tổn thương do bị bắt nạt và luôn trong tình trạng phản kháng thì họ thường có tâm lý bất an, lòng tự tôn kém, có vấn đề về trust, có khả năng thích ứng cao vì tâm lý kẻ chiếu dưới luôn phải tìm cách thoát thân. Ở trên có so sánh vui ví Việt Nam như 1 người lớn như vậy do lịch sử của chúng ta, bây giờ nếu xem những đặc tính của một người lớn kể trên thì thấy nhiều điều đáng phải suy ngẫm, bởi nó khá tương đồng với một vài căn tính của người Việt chúng ta?

Dù muốn dù không, chúng ta phải chấp nhận 1 sự thật, do hoàn cảnh lịch sử thì cho đến giờ Vietnam vẫn luôn mang tâm thế của một kẻ dưới cơ, một underdog theo định nghĩa của người Mỹ. Với tôi, underdog luôn có những lợi thế. Nó đặt chúng ta vào vị thế luôn phải nỗ lực vươn lên và có thể học được những bài học để tránh những vết xe đổ. Thử thách lớn nhất chính là phải suy nghĩ độc lập và tạo được môi trường khuyến khích suy nghĩ độc lập. Nếu mỗi cá nhân được có cơ hội, được sống trong một môi trường khuyến khích suy nghĩ độc lập thì vị thế của tập thể chắc chắn sẽ cải thiện. Sau 79 năm, Việt Nam đã là một nước độc lập. Điều chúng ta cần làm cho thế hệ bây giờ và mai sau, chính là tạo ra một môi trường có thể khuyến khích tư duy độc lập nhiều hơn nữa. Mọi thứ có thể bắt đầu từ những điều rất đơn giản như cách chúng ta đối xử với con cháu trong nhà, cách thầy cô đối xử với học sinh trong trường, cách lãnh đạo doanh nghiệp đối xử với nhân viên. Muốn đi ra thế giới, càng phải đi sâu vào quá khứ để hiểu về bản chất, về lịch sử của dân tộc. Liệu những "tổn thương" trong quá khứ liên quan đến hai chữ độc lập chính là những sang chấn khiến chúng ta gặp khó trong việc kích thích một môi trường khuyến khích tư duy độc lập? Dù thế nào, muốn phát triển thì buộc phải soi chiếu về nguồn cội và hiểu thật rõ những vấn đề thuộc về căn tính dân tộc. Bước đầu tiên trong việc "chữa lành" một tổn thương nào đó chính là chấp nhận.

Chấp nhận chính ta, biết ta mạnh gì yếu gì để có sự phát triển cân bằng giữa Tây và Đông, giữa bên ngoài và bên trong. Mù quáng chạy theo xu thế chung nhưng thiếu sự phù hợp thì mọi sự phát triển chỉ là bề nổi và thiếu bền vững. Một kẻ underdog với tư duy độc lập biết người biết ta sẽ trưởng thành từng bước chậm nhưng vững. Việt nam có rất nhiều thứ phải học của thế giới. Và tôi tin, thế giới cũng có rất nhiều thứ phải học của Việt Nam. Ở kỷ nguyên này, tôi không cho rằng đi sau hay đi trước quan trọng, mà quan trọng nhất là đi bền vững, đi những bước không gây tổn hại cho thế hệ mai sau. Một đất nước độc lập thật sự không chỉ là một đất nước không còn chiến tranh, mà phải là một đất nước biết mình có thế mạnh gì và biết cách chơi với ngoại bang ra sao. Nó sẽ bắt nguồn từ chính những cá nhân có suy nghĩ độc lập, hạn chế rủi ro từ cái bẫy của sự phát triển. Không có độc lập, mọi hạnh phúc chỉ là nhất thời.

Elon Musk vừa đăng ảnh OpenAI đón nhận siêu máy tính DGX-1 AI từ NVIDIA vào năm 2016 trên Twitter cùng lời cảm ơn đến Jensen (Hoàng Nhân Huân, chủ tịch và CEO của NVIDIA) vì đã hỗ trợ việc dân chủ hóa công nghệ AI. Trên thân chiếc máy, Jensen đề dòng chữ: "Gửi đến Elon, đội ngũ OpenAI cũng như tương lai của nhân loại và ngành máy tính, tôi dành cho các bạn chiếc máy DGX-1 đầu tiên." Kỳ lạ thay, Sam Atman không có mặt trong bức ảnh và cũng không được đề cập trong lời nhắn gửi của Jensen. Elon là người đã đưa ra các cảnh báo về việc kiểm soát những nền tảng AI tập trung (centralized AI), ông tin rằng không một công ty hay chính phủ nào được độc quyền kiểm soát AI và mọi thứ nên được giữ phi tập trung (decentralized), để khi có một giải pháp AI nào đó trở nên quá mạnh và gây nguy hại thì những giải pháp AI còn lại có thể chiến đấu ngược lại. Mình để ý thấy trong căn phòng đặt máy DGX-1 có trích dẫn lời từ bài diễn văn của vị tướng Do Thái huyền thoại Hyman Rickover tại trường Columbia (vào năm 1982), ông là người đã xây dựng nên tàu ngầm nguyên tử đầu tiên (Nautilus) trên nền tảng lò phản ứng có thể kiểm soát được (controlled nuclear warfare), từ đó thay đổi hoàn toàn chiến tranh tàu ngầm trên thế giới. Câu nói trên tường bắt đầu bằng dòng chữ đề cao" nỗ lực phi thường của con người", tinh thần bền bỉ mà chỉ một số ít cá nhân kiệt suất có được. Thông điệp này kết nối với các nguyên tắc tồn tại (hay xây dựng một cuộc sống có ý nghĩa) thể hiện xuyên suốt bài phát biểu với rất nhiều trích dẫn đông tây kim cổ (bao gồm cả nhà tư tưởng Châu Á Khổng Tử), mình tin đây là một trong những bài thuyết trình hay nhất tại Columbia. Thú vị thay, tư tưởng từ thời xây dựng các cỗ máy chiến tranh (như tàu ngầm hạt nhân) đã chảy đến OpenAI, một thứ cũng có thể hủy diệt con người nếu quá trình phát triển vượt tầm kiểm soát (như hai quả bom thả xuống Nhật Bản). Dưới đây là toàn văn bài phát biểu của tướng Hyman, rất đáng đọc:

Voltaire từng nói: "không bị lấp đầy (occupied/bởi sứ mệnh nào đó) và không tồn tại thực chất chỉ là một". Chỉ với một vài từ triết gia thời kỳ Khai Sáng đã bao quát toàn bộ mục đích của cuộc đời: làm việc, tạo dựng, khám phá và quan tâm sâu rộng đến thế giới cũng như những vấn đề của nó.

Câu hỏi "chúng ta có thể làm gì để cuộc đời mình có đích cùng (purpose) và trở nên ý nghĩa (meaning)" đã được tranh luận hàng ngàn năm qua bởi các triết gia cũng như quần chúng cần lao. Ngày nay chúng ta dường như đã trượt xa khỏi đáp án của câu hỏi này. Mặc cho khối lượng của cải vật chất to lớn được tạo ra và tiêu chuẩn sống cao hơn, con người dường như vẫn hướng đến cái gì đó mà tiền bạc không thể mua được. Walter Lippman từng nói: "cuộc đời của chúng ta, dù đủ đầy mọi thứ, vẫn luôn có cảm giác trống vắng đích cùng (purpose) và nỗ lực thực sự để tạo dựng một cuộc đời ưng ý và có ý nghĩa."

Tôi không có câu trả lời kỳ diệu nào cho các bạn (magic answer) nhưng tôi tin có một số nguyên tắc cơ bản của sự tồn tại, đã được nêu ra bởi các học giả hay triết gia xuyên theo dòng lịch sử, có thể dẫn lối chúng ta đi tìm đích cùng (purpose) của đời mình.

Một trong những nguyên tắc tồn tại quan trọng là tinh thần trách nhiệm (responsibility), thứ thôi thúc chúng ta dự phần vào một số công việc trong đời. Có trách nhiệm nghĩa là cá nhân đón nhận bổn phận nào đó dành cho mình, thứ mang nghĩa rộng và kéo dài liên tục. Không ai có thể thoát khỏi trách nhiệm nào đó, ngay cả khi công việc của chúng ta gặp trắc trở hay không thành công như ý muốn.

Trách nhiệm trước hết là cam kết cho chính bản thân mình, dấn thân vào công việc mà không phải ai cũng sẵn sàng làm. Cụ thể là những nhóm người bị hút mạnh bởi việc chấp nhận các hành động cũng như đường hướng cuộc đời mình bị bẻ theo các yếu tố bên ngoài. Kiểu quan hệ như vậy đã tách cá nhân ra khỏi quá trình ra quyết định riêng của bản thân mình. Anh hay cô ta gói ghém bản thân trong tấm chăn an toàn (security blanket) của những tiện nghi và giáo điều (dogma) thay vì đầu tư thời gian công sức để dẫn dắt tâm trí đưa ra những quyết định sáng tạo và quản trị sâu sắc cuộc đời mình (the governance of his life).

Trách nhiệm cũng mang nghĩa các cam kết của chúng ta với những người khác, như Khổng Tử đã dạy, mỗi người trong chúng ta ai ai cũng đang giải cứu thế giới theo cách nào đó, chỉ những tâm trí nhỏ nhoi (little minds) mới từ chối nỗ lực này hay làm nó với sự hời hợt. Rõ ràng, bất cứ thành tựu nghệ thuật, khoa học và thứ gì lớn lao nào của nhân loại cũng đều xuất phát từ sự hào hứng (enthusiasm) của ai đó.

Tinh thần trách nhiệm trong công việc dường như đã suy giảm. Thực tế, cụm từ: "tôi không có trách nhiệm" đã trở thành một câu đối đáp tiêu chuẩn trước các phàn nàn về chất lượng thấp kém trong công việc. Lối phản ứng này là một lỗi ngữ nghĩa (sematic error). Thực chất người đó có ý như sau: "tôi không thể bị buộc gắn với công việc này về mặt pháp lý" (held legally liable). Ở góc độ đạo đức hay luân lý, người tuyên bố từ chối tránh nhiệm có vẻ đúng, tuy nhiên cách rút lui thẳng thừng này đã biến anh ta thành một người vô trách nhiệm (irresponsible).

Thói trì trệ hành động và chối bỏ trách nhiệm đã trở thành một triệu chứng phổ biến trong lòng nước Mỹ, nơi mà thái độ thõa mãn bản thân với hiện trạng đang có ngày càng tăng. Kết quả dẫn đến sự tê liệt về tinh thần và suy giảm những tính cách rất Mỹ (sự sáng tạo chẳng hạn) vốn đã hình thành xuyên suốt chiều dài lịch sử. Thậm chí việc phàn nàn thuế khóa cao và giá cả cao đã trở nên viễn vông (một lời kêu thét trong vô vọng). Đằng sau đó là hiện thực được ẩn dấu, đại đa số dân chúng, mặc cho những điều kiện thoải mái vật chất, vẫn cảm thấy cuộc sống đầy bức bách. Những ai ở bên ngoài (vấn đề trên) quan sát những gì diễn ra lại không có đủ dũng khí hay số lượng (đồng minh) để tạo ra bất cứ thay đổi nào về mặt chính trị.

Công cuộc tìm kiếm đích cùng của cuộc đời đòi hỏi một sự kiên trì (perseverance). Tôi đã chứng kiến quá nhiều người trẻ vội vã lao vào đời với thông điệp nào đó và khi phát hiện ra thế giới dường như bị điếc (deaf, không lắng nghe), họ rút lui chờ đợi và củng cố sức mạnh của mình. Họ tin rằng sau khi nghỉ ngơi một chút thì sẽ vực dậy ở đỉnh cao hơn khiến mình được quan tâm và lắng nghe. Ai cũng tin rằng sau một vài năm mình sẽ dành được một chỗ đứng và có thể dùng sức mạnh nhỏ nhoi thu nhặt được cho một mục đích cao đẹp nào đó. Cuối cùng thì đến thời điểm nào đó, một khám phá kỳ lạ ập đến: anh hay cô ta đã đánh mất chân trời suy tư của mình (horizon of thought). Thiếu vắng sự kiên trì, ngay lập tức tham vọng và cảm giác trách nhiệm đều bốc hơi mất.

Một nguyên tắc quan trọng khác mang đến đích cùng và ý nghĩa cho sự tồn tại của chúng ta chính là năng lực xuất sắc trong một công việc nào đó. Nỗ lực theo đuổi sự xuất sắc mang tính cá nhân đậm đặc đồng thời tạo ra sự thõa mãn sâu sắc. Hạnh phúc thực sự đến từ việc vận đụng triệt để sức mạnh của mình để chạm đến sự xuất sắc. Tuy nhiên, cuộc đời với một số người lại trông như một lỗ hổng rỗng (empty hole) nên họ cảm thấy thõa mãn với việc lấp đầy chúng hơn là theo đuổi sự xuất sắc. Nguyên tắc theo đuổi sự xuất sắc cũng là đặc tính mà người Mỹ dần đánh mất, ngay tại thời điểm mà quốc gia cần nhất. Thiếu vắng "sự xuất sắc" (excellence) cũng đồng nghĩa với sự lan tỏa hay phổ biến của những thứ tầm thường (mediocrity). Trong một xã hội mà ai ai cũng chấp nhận trở nên xoàng xĩnh thì sẽ không có giới hạn nào cho các thất bại cá nhân. "Tính xoàng xĩnh" (mediocrity) có thể hủy diệt chúng ta ghê gớm hơn cả những mối nguy khác.

Điều quan trọng là chúng ta phải phân biện rõ ràng sự khác biệt giữa thất bại (trong việc theo đuổi mục tiêu) và lựa chọn xoàng xĩnh (an toàn trong vỏ kén của mình). Thế giới có sự khác biệt rất lớn giữa những người sống với phẩm giá (dignity) và những phong cách loàng xoàng (dự báo những thất bại trong dài hạn), giữa những người theo đuổi quyền lực hay vinh quanh và những kẻ ngu ngốc, không có nguồn cội, không có suy tư và thích những thứ tầm phào. Thực ra, điều quan trọng không phải là bao nhiêu tiền kiếm được hay vị trí công việc cao quý thế nào mà chúng ta đã thực sự tìm kiếm đích cùng đời mình với hiểu biết và sự hào hứng hay chưa, liệu chúng ta có trở thành người tận hưởng bối cảnh do chính mình tạo ra (enjoy our own company).

Cuối cùng, việc chối bỏ sự tầm thường sẽ cho chúng ta mở ra các cơ hội khám phá thành công theo chiều kích rất khác, trở thành một người có giáo dục (sắc sảo), có khả năng chân nhận ra sự khác biệt giữa thành công/viên mãn dài hạn và những thứ tầm phào ngắn hạn. Sherlock Homes đã từng nói với bác sĩ Watson: "Watson, sự tầm phào không biết gì cao hơn ngoài chính bản thân nó. Cần phải có tài năng mới có thể chân nhận ra thiên tài" (takes talent to recognize genius). Vị thám tử tài ba có thể thêm ý sau, cần có tài năng để nhận biết và vượt qua sự tầm thường của bản thân mình cũng như người khác.

Chúng ta phải tôn vinh sự xuất sắc, dĩ nhiên không nhất thiết thông qua các phần thưởng vật chất. Người Nhật Bản có một phong tục mà tôi tin chúng ta có thể học hỏi, thay vì tôn vinh các nghệ sĩ bằng các danh hiệu quý tộc hay hiệp sĩ, họ chọn một danh xưng đầy tính tôn trọng: "Báu vật quốc gia".

Sự sáng tạo là một nguyên tắc khác của tồn tại, thứ tôi tin mang đến đích cùng cho cuộc đời. Niềm vui sướng sâu sắc nhất trong đời chính là sáng tạo, tìm ra những thứ chưa phát triển (để can thiệp), nhìn ra những cơ hội hay viễn cảnh, đưa ra những quyết định hành động táo bạo, và dùng toàn bộ nguồn lực khả dĩ có được để triển khai, ngay cả khi chiến đấu chống lại những quan điểm đương thời (hay những người thân quen). Niềm vui và sự thõa mãn có được từ nỗ lực này to lớn vượt xa những thú vui nông cạn tầm thường.

Để tạo dựng (to create) cái gì đó chúng ta phải có sự quan tâm thấu đáo (must care). Chúng ta phải có dũng khí để nói ra điều mình muốn. Mọi tiến bộ của thế giới đều phụ thuộc vào dũng khí của những người lãnh đạo có tâm thế này. Mức độ dũng cảm nhất định của công dân cũng đóng góp sâu sắc vào những tiến bộ (hay hành xử đúng đắn) của quốc gia. Mặc khác những người có được quyền lực nhờ sự giàu có, thừa hưởng gia sản, mưu đồ (intrique), hay toan tính chính trị (office) sẽ quản trị quốc gia chỉ bằng ý chí (will) chủ quan, và phục vụ chủ yếu cho lợi ích cá nhân của phe nhóm họ. Đối với công dân, dũng khí này mang hàm ý phơi bày ra các vấn đề xã hội hiện tại và chống lại việc lạm dụng quyền lực. Điều này đòi hỏi dũng khí lớn vì trong xã hội lịch thiệp (polite society) ngày nay, những bài diễn văn thẳng thừng trực diện không được khuyến khích. Tuy nhiên, khi bàn đến phúc lợi hay sự sống còn quốc gia, quả thật không phù hợp khi thoái thác các khúc mắc trên, không phải là có nên hay không mà chính là trách nhiệm và lương tri của mọi người với quốc gia, trên nền tảng hiểu biết và nhận thức thôi thúc anh hay cô ta lên tiếng. Quá nhiều vấn đề ngày nay có thể được đưa ra thẳng thừng và thật thà (candor and frankness), trên tinh thần tôn trọng sự thật dù chúng có gây bất mãn hay tạo cảm giác không thoải mái (unpleasant & uncomfortable), chúng ta phải dành nỗ lực to lớn để đào sâu vào những thứ chưa rõ ràng đồng thời đưa ra các kết luận dựa trên logic hợp lý (sự duy lý).

Dũng khí chính là việc theo đuổi mục tiêu hay hoàn thành trách nhiệm của mình, ngay cả khi có những kẻ cản đường và thành công trông như một giấc mơ xa xăm. Cần có dũng khí để đứng dậy và chiến đấu cho những gì bạn tin là đúng đắn, và cuộc chiến này không bao giờ kết thúc, bạn phải khởi động lại chúng vào mỗi buổi sáng khi mặt trời thức dậy. Quý ngài Thomas More từng viết: "nếu những kẻ ác không thể được nhổ tận gốc rễ, và nếu như bạn không thể thay đối thái độ đã ăn sâu trong tâm trí (như mình muốn), thì đừng bỏ qua việc góp phần tạo ra thịnh vượng chung (common wealth). Bạn phải tìm cách lèo lái các chính sách một cách gián tiếp, cố gắng làm mọi thứ tốt nhất có thể, và nếu không thể làm điều tốt thì ít nhất làm cho nó ít nguy hại hơn."

Những nguyên tắc của sự tồn tại - trách nhiệm, kiên trì, theo đuổi sự xuất sắc, sáng tạo và dũng khí - phải được cộng hưởng với nhau trong tấm lưới tăng trưởng tri thức (intellectual growth) và phát triển cá nhân (development), nếu bạn muốn tìm kiếm đích cùng và ý nghĩa cho cuộc đời mình. Đây là công cụ để những kẻ ác tạo ra sự trì trệ trên thế giới: khi bước vào độ tuổi hai mươi, một vài người trong chúng ta đã hình thành một thái độ cứng ngắc như đá (granite-like attitude) và duy trì nó suốt đời. Về mặt tri thức, chúng ta không được phép ngừng phát triển. Nhận thức không bao giờ được phép tách chúng ta khỏi mối quan tâm đến các vấn đề ngày nay. Tâm trí của chúng ta nên duy trì sự nghi ngờ mãi mãi (skeptical), nghĩa là luôn đặt câu hỏi. Chúng ta phải thoát khỏi những thứ tầm phào (như lời phàn nàn của Pascal trong kiệt tác "Pensees/Suy Tưởng) hay phủ đầy khoái lạc cá nhân với những thứ gây phân tâm vô nghĩa (như những video tầm phào trên Tiktok chẳng hạn) hay không góp phần cho năng lực suy tư sâu sắc. Trở thành một con người tri thức đúng nghĩa thì tâm trí phải luôn luôn không ngừng chuyển động.

Aristotle tin rằng hạnh phúc có thể tìm được qua việc thực hành hay sử dụng tri thức. Nói cách khác, người ngu ngơ hay có thái độ thờ ơ (ignorance) tri thức thì không được ban phước, họ đang chìm ngập trong sự lãng quên (oblivion). Những người cầu nguyện đúng đắn sẽ không đòi hỏi ơn trên sức khỏe, giàu có, thịnh vượng hay bất cứ hình thức vật chất nào mà chỉ thỏ thẻ: "Thiên Chúa, xin hãy soi sáng tâm trí con". Con người không thể tìm thấy đích cùng mà không mở rộng và cải thiện chất lượng tri thức của mình. Quá trình học hỏi khai phóng (liberal learning) đóng góp chính yếu cho việc phát triển phẩm chất này. Thông qua nỗ lực học tập, con người hướng đến những sở thích sâu sắc, những phát xét thông thái, những góc nhìn được quan sát cặn kẽ và có tính phê bình (critical) nhằm chuyển hóa ra thành các sở thích hay đam mê đặc biệt, năng lực để thấu hiếu tính phức tạp đồng thời trưởng thành hơn nhờ quá trình tương tác qua lại trên.

Nguồn cơn của nhiều lỗi lầm và vấn đề của chúng ta chính là thái độ thờ ơ (ignorance) - suy rộng ra là thái độ thờ ơ tầm quốc gia trước những gì diễn ra ở phần còn lại của thế giới. Quốc gia, hay cá nhân, không thể vận hành đúng đắn nếu sự thật không được tiếp cận và thấu hiểu đúng đắn. Dù các nhà lãnh đạo hay truyền thông có cố gắng làm tốt như thế nào đi chăng nữa thì cũng không thể bù lại được những thiệt hại tạo ra từ sự thờ ơ của quần chúng hay công dân. Nước Mỹ là một thể chế dân chủ, do đó chúng ta có quyền đòi hỏi việc tiếp cận thông tin tốt hơn. Đọc sách cũng là một phương pháp hay để theo đuổi mục tiêu. Bằng cách chi vài đô la mua sách, chúng ta đã có thể tiếp cận những suy tư lớn lao cùng thành tựu cuộc đời của nhiều vĩ nhân (từ đó nhận thức phát triển lên). Norman Cousins từng chia sẻ: "bằng chứng của cho tồn tại của ai đó nằm trong kí ức (memory - trải trên các trang sách), và tất cả chúng ta, qua việc đọc, có thể sống tới năm hay sáu cuộc đời khác nhau cùng một lúc". Đọc sách giúp khai mở tâm trí, khiến những kinh nghiệm khác lạ có thể chảy vào đầu chúng ta mà bình thường không thể tiếp cận, đồng thời phát triển cả về tri thức và cảm xúc.

Là một người có đọc sách, suy tư của chúng ta trở nên độc đáo hơn với mọi người xung quanh. Khả năng đọc, và mở rộng ra hơn, năng lực trình bày ý tưởng phức tạp qua ngôn ngữ khiến con người trở nên khác biệt với các hình thức sự sống khác. Không có ngôn ngữ, những thứ phức tạp không thể bị bóc tách và tâm trí không thể phát triển. Suy tư sẽ bị trói buộc nếu chúng ta không biết đọc và viết. Tương tự như vậy, những tâm trí tù đọng, lộn xộn sẽ tạo ra thứ ngôn ngữ cũng lủng củng và thiếu chính xác. Ngôn ngữ và suy tư (thought) kết nối sâu sắc với nhau, và những từ ngữ được viết ra sẽ củng cố cả hai.

Do đó, tôi luôn xếp khả năng đọc, tiếp theo là khả năng viết là những nỗ lực quan trọng bậc nhất của con người. Khả năng viết lách tốt, rõ ràng là kết quả của nỗ lực đọc sách to lớn, những nghiên cứu chuyên sâu và suy tư sâu sắc. Có nghĩa là chúng ta phải phát triển vốn từ vựng và thực hành sử dụng thường xuyên. Tôi cho rằng những kỹ năng này phải mài dũa càng sớm càng tốt nếu muốn phát triển những con người tri thức. Nếu không thể trình bày suy tư rõ ràng mạch lạc thì anh hay cô ta chỉ có thể ảnh hưởng những người xung quanh một cách khiêm tốn.

Tôi sẽ trao đổi về nguyên tắc cuối cùng tối cần thiết cho sự tồn tại của chúng ta: phát triển các tiêu chuẩn hành xử đạo đức và luân lý. Thiên Chúa (như được thừa nhận rộng rãi), đã tạo dựng một cách phi thường thế giới vật lý, tuy nhiên lại có vẻ không giỏi lắm ở khía cạnh tinh thần (hay tâm linh). Có quá nhiều bằng chứng cho thấy việc theo đuổi đạo đức và luân lý ngày càng xa vời quần chúng (people's lives). Những tiêu chuẩn luân lý (standards of conduct) từng ăn sâu vào suy tư qua nhiều thế kỷ đã dần mai một. Nhiều người ngày nay không thể phân biệt giữa sự thõa mãn vật chất (vật lý) ngắn hạn và thõa mãn luân lý dài hạn, họ nhầm lẫn giữa thành công vật chất với việc bảo vệ phẩm giá (virtue). Sự suy giảm trong thực hành luân lý (morals) song hành cùng sự suy giảm mức độ ảnh hưởng của tôn giáo trong mọi ngóc ngách xã hội. Trong quá trình tách bạch giữa nhà thờ và nhà nước, chúng ta đã đi quá xa đến ngưỡng cực đoan và đã xóa bỏ các lớp huấn luyện luân lý của tôn giáo khỏi trường công và đại học, từ đó khiến giới trẻ không tiếp cận được các hướng dẫn đạo đức và luân lý từ Mười Điều Răn (Ten Commandments) và Bài Giảng Trên Núi (Sermon on the Mount).

Luân lý (morals) thực chất là những tranh đấu (quarrel) nội tâm của chúng ta với hành vi của mình. Bất cứ hệ thống giáo dục nào mà không đưa các giá trị luân lý vào thì chỉ đơn thuần tập trung đánh bóng các công cụ tri thức (kiểu như vác mác học trường đỉnh này kia để khoe khắp nơi) để những kẻ theo học có thể thõa mãn hơn với lòng tham, sự kiêu hãnh và dục vọng của mình. Nhân loại ngày nay đang sống trên dòng vốn luân lý (moral capital) cộng gộp từ các tôn giáo truyền thống. Tuy nhiên, nguồn vốn này đang cạn dần, ngày nay sự đồng thuận về các giá trị cần theo đuổi đã không còn nữa (consensus), liệu có phải là do con người hiện đại đã chạm được một số điều trước kia hứa hẹn chỉ có trên thiên đường (các tiện nghi hiện đại khiến con người đâm ra hư đốn).

Trong hệ thống xã hội của Hoa Kỳ, không có cấp thẩm quyền nào (no authority) nói cho dân chúng biết điều gì tốt và đáng theo đuổi. Chúng ta quá tự do trong việc tìm kiếm những gì tốt cho mình theo cách của mình, thật nguy hiểm khi con người bắt đầu thỏa hiệp với "sự thật" và khiến thái độ "tề chỉnh/ đoan trang" (tuân thủ đạo đức) suy giảm (decency), cuối cùng thành quả đạt được thường chụp giựt và gây nguy hại. Xã hội tự do chỉ có thể sống còn nếu đa số mọi người duy trì sự chính trực (integrity). May mắn thay, chúng ta vẫn có những cá nhân quan tâm đến các giá trị đạo đức và luân lý cũng như công lý cho tất cả, đồng thời mang đến niềm hy vọng về khả năng sống còn của xã hội thay vì bị tiêu diệt (dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực/realism, con người bản tính không nhân từ, cho mình là trung tâm vũ trụ và có khuynh hướng cạnh tranh với nhau, nên dễ gây xung đột ngoại trừ có những điều kiện mà buộc họ phải làm việc chung với nhau) .

Đạo đức và luân lý là những giá trị cá nhân cơ bản. Xã hội không có những chiều kích đạo đức (ethical dimension) sẽ không thể xây dựng nền tảng luật pháp góp phần thúc đẩy chiều kích đó. Luật khi đó chỉ đơn thuần ngăn cản và trừng phạt một số người làm sai, nhưng không thể khiến con người trở nên tốt hơn. Việc nhận ra luân lý (morals) và đạo đức (ethics) không có tính chất tương đối (relative), nghĩa là không phù thuộc vào tình huống cũng rất quan trọng. Đây có lẽ là nguyên tắc khó nhất để theo đuổi khi chạy theo các mục tiêu. Kết quả (the ends), dù sao đi nữa, cũng không thể biện minh cho phương tiện (means). Louis Brandeis (thẩm phán nổi tiếng Hoa Kỳ tham gia thành lập Cục Dữ Trữ Liên Bang), người tin tưởng mạnh mẽ vào tầm quan trọng của các tiêu chuẩn, từng nói: "Chúng ta không bao giờ có thể chắc chắn về kết quả (ends) - chính trị, xã hội, kinh tế. Thế nào cũng có những nghi hoặc và khác biệt về quan điểm." Tuy nhiên, Brandeis không có nghi hoặc nào về phương tiện (means): "những gì căn cơ cốt cán không thể thay đổi; vài thế kỷ suy tư đã thiết lập một số tiêu chuẩn kiểu như nói dối và vụng trộm luôn là điều xấu, dù cho kết quả có thế nào đi chăng nữa."

Đây quả là một tuyên bố đầy tính khai mở. Những ai xem một số hành động là sai trái vì chính bản chất xấu của chúng (simply because they are wrong), dù có vi phạm luật hay không (hay bị pháp luật điều chỉnh) sẽ có một cuộc đời không vô nghĩa. Việc tuân thủ luân lý (moral code) giúp con người tập trung hơn và có nền tảng tốt để quản trị bản thân. Dĩ nhiên luôn có cái gì đó thôi thúc con người quên đi nền tảng luân lý để thực hiện một số hành vi sai trái dành cái lợi về cho mình. Tuy nhiên, hãy ghi nhớ luôn có một nguồn sức mạnh to lớn dõi theo cái gì là đúng đắn để tác động đến bạn theo cách nào đó (khi làm sai bạn có thể bất ngờ với cách hiện thực vặn xoắn lại bạn). Các nguyên tắc và việc đạt thành tựu không nhất thiết phải mâu thuẫn nhau.

Một mối nguy tác động đến tất cả các nguyên tắc mà tôi đề cập chính là: ham muốn cải thiện bản thân và những người xung quanh (cái tôi) bằng cách tham gia nhanh nhảu vào đời sống xã hội, điều này có thể khiến việc chống đỡ lại các trở ngại hay ảnh hưởng bên ngoài (succumb) lên các lựa chọn cảm xúc trở nên khó khăn hơn, khi đó chúng ta dễ bị cuốn theo các giải pháp dễ chịu thay vì con đường khó khăn để chạm đến thành tựu cao hơn. Cụ thể như quá dễ dàng để không làm gì và không làm gì cũng là một hành động (act) - hành động của sự hèn nhát và thờ ơ. Con người cần có sự chuẩn bị cả về mặt tri thức và chuyên môn để có thể tận dụng tối đa sức mạnh của mình. Góc nhìn này thể hiện qua đoạn trích sau từ "Kinh Dịch" (I Ching, bộ sách kinh điển của nước Trung Hoa và văn hóa của quốc gia này, là một trong Ngũ Kinh của Trung Hoa, là một hệ thống tư tưởng triết học của người Trung Quốc cổ đại. Tư tưởng triết học cơ bản dựa trên cơ sở của sự cân bằng thông qua đối kháng và thay đổi hay chuyển dịch): "những người phi thường học tập và thu thập thành quả từ sự học của mình, đặt các câu hỏi chất vấn và phân biệt rõ ràng các loại thành quả; duy trì tinh thần bao dung và rành mạch (magnanimously and unambitiously) trong những gì mình theo đuổi, và đưa chúng vào thực tiễn với lòng nhân từ. Người phi thường lấy hết can đảm ném mình vào các hoạt động diễn ra không ngừng."

Việc trở thành người suy tư (thinker) và người thực hành (doer) đi cùng cảm giác trách nhiệm là rất quan trọng. Một nhà lý thuyết không có trách nhiệm sẽ thu mình khỏi thế giới thực, các đề xuất của anh ta được hình thành từ thinh không (vacuum), và do không phải tốn công thực hiện lời nói của mình, chúng có thể vô trách nhiệm và gây hại. Tương tự như vậy, những người thực hành (doers) lại thường thiếu vắng các khoảng khắc suy tư thực sự (devoid of any real thought) do mải mê cuốn theo công việc. Để tìm ra đích cùng cuộc đời, chúng ta phải luôn sẵn sàng hành động, đưa sự xuất sắc vào một công việc nào đó, và suy tư lo lắng xem cái gì là đúng đắn giúp bảo vệ sự an nguy cho bản thân mình. Cuộc sống là để cảm nhận không phải để quan sát và chúng ta phải dấn thân vào các công việc hàng ngày. Ralph Waldo Emerson từng nói: "Chúa cung cấp cho mỗi tâm trí (hay cá nhân) lựa chọn giữa sự thật (truth/ làm việc để tìm kiếm sự thật sâu hơn) và giấc ngủ (repose/ung dung tự tại hay nghỉ ngơi không nhọc công tìm kiếm nữa), bạn không thể có cả hai."

Không một người có chuyên môn (chuyên gia) nào có quyền ưu tiên sự bình yên cá nhân mình trước hạnh phúc của nhân loại, vị trí và bổn phận của anh ta được đặt trước mắt những người đang vận lộn kiếm miếng ăn hàng ngày (struggling men), không giống như nhóm những người thờ ơ hay lãnh đạm với cuộc đời. Nếu một nghề nghiệp chuyên môn muốn có chỗ đứng thích hợp trong tiến trình phát triển của xã hội, nó phải có thái độ bất mãn với các vấn đề hiện tại quanh mình (để tìm cách cải thiện). Niềm hạnh phúc lớn lao trong công việc chính là cách người đó vươn ra bên ngoài (reach out), không phải để vật vộn với những thử thách mà là để đạt được những kết quả lớn hơn và vô hạn ngoài kia (infinite), như Robert Browning từng viết: "những gì con người vươn đến (reach) phải vượt qua cái đang nắm giữ hay có được (exceed his grasp), đây là con đường đến Thiên Đàng (con đường của sự phát triển liên tục)".

Con người kiếm sống bằng công việc của mình (his job), có một nghề nghiệp hay chức nghiệp. Rõ ràng, có niềm yêu thích hay thiên hướng với một thứ gì đó là một điều kỳ diệu, giống như kiểu rơi vào lưới tình của ai đó (falling in love). Tôi hoàn toàn hiểu ý của Luther (nhà thần học), ông nói con người được định hình bởi niềm yêu thích công việc của mình (vocation), đó là bằng chứng cho thấy Thiên Chúa quan tâm tới anh hay cô ta. Có thiên hướng công việc nào đó (vocation) không có nghĩa là ngồi đếm thời gian (punching a time clock) coi mình làm việc bao lâu rùi, mà nó còn liên quan đến nỗ lực chống lại sự xáo rỗng (banality), lạc lõng (ineptitude), bất tài (incompetence) và xoàng xĩnh (mediocrity). Con người cần phải hướng đến sự xuất sắc (locus of excellence).

Đại đa số các công việc ngày nay được thực hiện bởi những người làm việc hăng say, họ tạo ra cái gọi là "hạt nhân cảm tử trong công việc" (nycleus of martyrs). Phần lớn công nhân lại thường xuyên dành năng lượng của mình cho việc than phiền. Những người đi làm (employees) ngày nay ít khi mang cảm xúc vào tổ chức hay thành quả mình có được khi làm việc; họ chỉ quan tâm đến việc kiếm tiền hay thăng tiến. Rõ ràng, một số tổ chức đã làm hư đi nhân viên của mình bằng sự cẩu thả (permissiveness) và bào mòn tinh thần trách nhiệm, một lỗi lầm chết người. Một khi tinh thần trách nhiệm mất đi, hiệu năng làm việc cũng không còn. William James từng nói: "chúng ta đo lường bằng quá nhiều tiêu chuẩn. Sức mạnh và trí tuệ thậm chí cả vận may, những thứ sưởi ấm trái tim và khiến chúng ta có vẻ như hòa hợp với cuộc đời. Tuy nhiên, sâu hơn cả những điều trên, cái cảm giác luôn nỗ lực tiến về phía trước (sense of the amount of effort) thậm chí đã đủ bù đắp cho việc thiếu hụt những phẩm chất trên: "Con người có một khả năng nỗ lực (capacity for effort) to lớn, nó vĩ đại hơn những gì chúng ta hình dung, và chỉ có một số ít người chạm đến khả năng này".

Chúng ta cần phải đề cao khả năng nhận biết mình nên làm gì và nuôi dưỡng ý chí để thực hiện nó. Việc hiểu đường đi nước bước công việc (understanding) thì luôn dễ dàng hơn dấn thân hành động (doing), đây mới là phần khó. Điều mấu chốt không phải chúng ta biết gì mà nên làm gì với những hiểu biết của mình. Đích cùng của cuộc đời (the great end of life) không phải là kiến thức mà là hành động (action). Theodore Roosevelt đã thể hiện khái niệm này trong tuyên bố "Người ở sàn đấu": "Không phải để tâm đến những lời chỉ trích, hay những ai chỉ tay năm ngón về việc một gã to con mạnh mẽ nào vừa vấp ngã và luôn mồm phát xét những người đang hành động (doer of deeds) nên làm thế nào cho tốt hơn. Sự ghi nhận (credit) thuộc về những ai đang ở trên sân đấu với khuôn mặt đang thấm đẫm mồ hôi, bụi và máu, những người quả cảm, những người mắc lỗi hay thất bại hết lần này đến lần khác, những người hiểu thế nào là lòng nhiệt thành vĩ đại (great enthusiasms), cống hiến vĩ đại và nỗ lực dấn thân cho một mục tiêu xứng đáng; những người nếu dành phần thắng sẽ mang về một chiếc cúp thành tựu cao nhất, và những người nếu thất bại, sẽ thất bại vì theo đuổi mục tiêu vĩ đại. Vị trí của họ luôn cao hơn những kẻ mang tâm hồn yếu đuối và lạnh giá, những người không bao giờ biết đến thất bại hay thành công."

Người trong sàn đấu đã tìm thấy đích cùng của đời mình. Anh hay cô ta hàng ngày đều trải nhiệm những câu chữ của Emerson: "không có thành tựu nào đạt được mà thiếu vắng sự nhiệt thành (enthusiasm)". Họ hiểu rằng con người không nên lẩn quẩn quanh niềm hy vọng dành riêng cho bản thân mình và thờ ơ với thời cuộc (như những kẻ mà vấn đề của họ chỉ quẩn quanh việc mình sinh ra đời). Trong quá trình làm việc, họ luôn bị kẹp giữa hai phía, thách thức bởi ý tưởng của chính mình, thứ gây nổi loạn khiến hiện thực phải thỏa hiệp những cùng đồng thời có thể bị hiện thực đè bẹp. Chìm ngập trong cuộc chiến này, anh hay cô ta chỉ có thể dành phần thắng nếu liên tục đổi mới nỗ lực của mình, bao gồm cả việc từ chối bị nhấn chìm trong viễn cảnh bình yên chấp nhận hiện thực (thỏa hiệp với hiện thực) hay thói tự thõa mãn (self-satisfaction).

Tôi tin rằng bổn phận của mỗi người trong chúng ta là phải hành động như thể thế giới này phụ thuộc vào nỗ lực của mình. Rõ ràng, tự thân một người thì không thể hoàn thành công việc (mà cần đội ngũ). Tuy nhiên, một người cũng có thể tạo nên sự khác biệt. Mỗi người trong chúng ta có bổn phận phải mang khả năng độc lập và đầy tính cá nhân của mình hòa vào những mối bận tâm to lớn của nhân loại. Chỉ với niềm tin mạnh mẽ như vậy, chúng ta mới có thể đối diện với trách nhiệm hay bổn phận gầy dựng sự thịnh vượng chung cho thế giới. Chúng ta phải sống hòa nhịp với tương lai của nhân loại chứ không phải chăm chăm thõa mãn nhu cầu hay sự thoải mái của bản thân.

Đối với những ai đang tìm kiếm ý nghĩa của cuộc đời, một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp sẽ cho bạn câu trả lời. Người đó chính là Atlas, một tấm gương điển hình của sự kiên trì bền bỉ, ông mang vác bầu trời/thiên đường trên lưng của mình. Atlas chấp nhận gánh nặng của mình và đón nhận nó với tinh thần trách nhiệm. Tổng kết lại, dấn thân và đón nhận trách nhiệm, bền bỉ hay kiên trì, theo đuổi sự xuất sắc, sáng tạo và tràn đầy dũng khí, liên tục phát triển tri thức bản thân, duy trì tiêu chuẩn cao về đạo đức và luân lý. Hãy đưa những nguyên tắc căn bản này áp dụng vào đời sống hàng ngày, có vậy cuộc đời mới có đích cùng và tràn đầy ý nghĩa.

Cô bạn đồng môn chuyên gia tài chính của mình Nguyễn Thị Hương Giang, Host của podcast Wealth-Being trên Vietsuccess sáng lập một startup có cái tên rất hay: Tititada, có nghĩa là tích tiểu thành đại. Startup này là một ứng dụng giúp quản lý tài chính cá nhân nên cái tên rất liên quan. Đại loại nhắc đến 1 tư duy là muốn sinh lời trong dài hạn thì phải đầu tư tích cóp kỷ luật các khoản dù nhỏ từ sớm. Đó là chuyện đầu tư và kiếm tiền. Nhưng dù có hay không có khả năng tích tiểu thành đại dòng tiền, thứ mà ta có thể hành động chủ động một cách có chủ đích, thì có rất nhiều thứ tititada khác mà chúng ta thường cũng chủ động nhưng ít khi có chủ đích, thường theo thói quen, đôi khi vô thức dẫn đến gây hại về lâu dài mà đến khi nhận ra đã quá muộn.

Chính vì nó dạng "tiểu", nhỏ nhặt, nên chúng ta thường không để ý và xem nhẹ, nên cứ tích thoải mái. Đến nỗi nhiều khi, cái tititada về tiền cũng không bù nỗi cái tititada sự độc hại cho sau này. Kiểm lại xem bạn có đang tititada mấy cái này ko?

1. Ngủ không đủ giấc. Tích cái sự thiếu ngủ này trong một thời gian dài là sẽ thấy ngay hậu quả. Hoặc mình ko thấy mà người khác sẽ thấy. Cái này khó thấy nhất vì nó là your performance everyday mà ta thường tưởng nhầm do nguyên nhân khác.

2. Cúi đầu bấm phone, đánh răng, ngồi máy tính...và các thể loại đứng, ngồi, nằm sai tư thế. Cái này siêu nhỏ, như 1 thói quen. Lâu dài ảnh hưởng các thể loại đốt sống. Đúng kiểu tititada.

3. Bẻ cổ rắc rắc. Nghe đã thiệt. Nhưng cũng đừng tích tiểu.

4. Thực phẩm tăng nguy cơ ung thư. Google ra một đống cái tên quen.

5. Những thứ gia vị basic như dầu ăn, đường, muối, nước nắm...Thử tìm hiểu về các thành phần thì sẽ thấy có nhiều loại tốt và không tốt cho sức khoẻ. Tích loại không tốt lâu dài sẽ bệnh.

7. Ăn ít rau hoặc Ăn rau sống rửa không kỹ.

8. Uống không đủ nước.

9. Nợ thẻ tín dụng. Nếu có thói quen chỉ trả miminum, lâu lâu tính thử tổng nợ đã trả. Hãy kiểm soát đống nợ này. Nhiều bạn không có cấp bách về tài chính, tài khoản vẫn đủ trả hết nợ nhưng thích trả minimum để tốn tiền lãi suất chơi...

10. Toxic conversations/gossip. Tích thử khẩu nghiệp rồi sau này sẽ nghiệm

11.......................

Không kịp/có khả năng tititada về đầu tư thì chưa chắc đã nghèo, nhưng nếu cứ tititada mấy cái này thì việc cơ thể underperformance/risk bệnh về già là rất cao. Mà đống list trên, có thể bắt đầu ngay dù chưa có dư dả tiền để đầu tư tài chính. Trước khi making money bằng cách đầu tư tititada, hãy saving money bằng cách un-tititada đống list trên nhá.

List này còn dài, các bạn bổ sung thử?

#tititada #observations #learning #health

Look at the word. That means the nature of doing business is being busy? If you are a businessman and you are always busy, that is normal. But, what kind of busy are you? The type of busyness sometimes can define your future success.

1. Time-busy:
This is basic. There are so many things needed to be done and you don't have enough time. Running a company, and managing a team... takes lots of work to do. If you are a startup founder, that is even worse. Wait, let's dive into a bit more specific. Are you busy micromanaging? Are you busy because of procrastination and unplanned activities? Are you busy because you, the boss, want to get involved in everything? You don't know how to delegate? Your company depends too much on you?... If the answers are mostly NO and it's just because you have lots of deals and clients coming, lots of opportunities come and you don't wanna miss, then it's a good problem to have. But if the answers are mostly YES, those are some red flags. This type of being busy is toxic and will hurt you.

2. Mind-busy:
This one is sometimes underestimated. You can have this one even without number 1 above. It is what's going on in your mind. It might come from several reasons: you are stuck with your direction, midlife crisis, you got lost along the way, you are confused, not sure if this business is really what you wanna do, personal matters at home, personal mental problems...You are just not clear and do not function at your best. If you are extremely time-busy with a clear mind, you can enjoy the journey. You won't give up. If you are not so time-busy but mind-busy, you are suffering. This red flag is much more serious. And if you are both time-busy (in a toxic way) and mind-busy, you are f$%ck up. It will destroy you slowly. Be careful.

So, be honest. What kind of busy are you?

Sam nói mê nhất món bánh mì Việt Nam. Chuyện, với mình thì ngoài phở ra, bánh mì Việt Nam là một món có thể chinh phục cả thế giới. Ăn đứt mấy cái bơ gơ hay bánh mì Subway của chú Sam. May quá Vin ra con PhởGPT, chứ nếu BanhMiGPT thì lại trở thành món khoái khẩu của Sam...

Một nửa cái bánh mì vẫn là bánh mì. Nhưng sự thật về vụ đảo chính vừa qua tại OpenAI thì vẫn còn đóng kín. Vụ Sam bị sa thải rồi phục chức nhanh như một cơn gió đến nỗi nhiều người còn chưa kịp bàn tán gì. Và nếu có bàn tán thì đa phần người ta nói nhiều về chuyện Sam là một lãnh đạo tài ba ra sao, team ở dưới đồng lòng thế nào, cùng nhau viết đơn đòi nghỉ nếu Sam ko quay lại...

Theo mình thì vụ drama này không liên quan nhiều lắm đến câu chuyện quản trị và lãnh đạo như nhiều phân tích, mà liên quan nhiều hơn đến một chủ đề khá nóng là AI Safety vs AI commercial. Đó cũng là bất đồng lớn nhất giữa Sam và bạn chief scientist của OpenAI, người đã vote loại Sam. Giờ thì bạn đó và dàn BOD cũ cũng out gần hết. Mọi thứ trở lại như cũ.

Câu hỏi thiên hạ hay thắc mắc lúc này là khi nào sẽ có AGI? AGI là Siêu trí tuệ nhân tạo, hay AI toàn năng, hay AI vượt qua trí thông minh của con người. Đó là một thắc mắc dễ dẫn đến một câu trả lời hư vô và sao cũng được. Vì đố biết thế nào là khi thằng A thông minh hơn thằng B? Nếu chỉ dựa vào bài test thì không bao giờ là đủ. Hoặc nếu quởn, thử tìm câu trả lời cho câu hỏi: con người của 2023 liệu có thông minh hơn con người của hơn 100 năm trước? (thời cụ Einstein) Hay của 2500 trước? (Thời cụ Cồ Đàm)

Đó là câu hỏi khó có lời đáp vì làm sao mà đo đếm được trí thông minh chung của loài người. Cái loài này thời nào cũng vậy, luôn có con siêu thông minh và có con siêu ngu ngốc. Vậy AGI là AI vượt qua khỏi trí thông minh của một người bình thường, hay trí thông minh của một thằng siêu thông minh? Quá sức trừu tượng để quan ngại.

Cái thứ cụ thể hơn để lo lắng là kẻ xấu dùng AGI để gây tổn hại đến người khác, hay đơn giản chỉ là làm chuyện trái luân thường đạo lý như cheating trong các công việc sáng tạo là một ví dụ.

Vậy thì cái gì thường khiến con người có động cơ xấu xa? Đó là chính là khi có dính đến của cải, vật chất, đến..tiền. Đồng tiền đôi khi có sức mạnh nguy hiểm của hơn cả trí tuệ tự nhiên lẫn trí tuệ nhân tạo.

Slogan của OpenAI hiện tại là "Creating safe AGI that benefits all of humanity". Hiện tại thì Open AI đã không còn Open (source). Còn liệu Sam sẽ thực hiện đúng bản chất của câu trên?

Hôm qua thì một liên minh mới toanh do IBM liên kết Meta vừa ra đời để nhắm đến sứ mệnh Open cho AI, với ưu tiên quan trọng là đảm bảo an toàn và bảo mật.

AI chả lấy job của ai, chỉ có người biết dùng AI lấy job của bạn. Tương tự, AI chả hại người, chỉ có người hại người. Kẻ thông minh khi đã ác thì ác gấp bội.

Mà thôi, đừng lo máy trở nên thông minh hơn người, hãy lo là có ngày nào máy sẽ có cảm xúc như người ấy. Trí tuệ cảm xúc mới là thứ quyết định. Khi đó có khi con người chả còn cần đến nhau nữa...thật là u ám...

Cách tốt nhất để chuẩn bị cho tương lai? Bớt FOMO và tập trung vào nội lực. Càng mơ hồ về nội lực và bản thể cá nhân, càng dễ FOMO với mấy trend mới, dù là AI hay bất cứ thứ gì khác.

In Vietnam, set aside the cases of street vendors, mom-and-pop shops, people trying to make ends meet by selling anything, and all the freelancers/solopreneurs..., when someone starts a business/ a company, it's mainly because of 2 reasons:
- They have strong expertise in something, and they are fed up with their current company/boss/colleagues...and they wanna do something on their own and have freedom. They wanna be their own bosses.
- They come up with a great idea/ they see a market opportunity/ they want to change the world/Vietnam...

And mostly (statistically told), a new venture fails after a few years (either bankrupt or stuck/surviving never thriving...). Why?
1. Being extremely excellent at something is not enough. You need strong management skill/leadership skills to lead a team. Some new founders cut costs by hiring cheaply. Nope, if you can, try to hire key team leads (expensive) from the beginning, they will then help you build teams. Otherwise, you are the only senior with the strongest expertise in your team (mostly juniors) and you micromanage everything and you are stuck with the same problem as before. There is no freedom. Instead of working for another company, you now "work for your company" with a boss title on paper.
2. Idea is likely not the most important thing in this current world. It's the execution. Be careful with thinking "I have a great idea that no one else thinks of". Trust me, tons of other people have the same idea as you, it's who could execute it better. And when it comes to execution, it goes back to point 1 above. It's the team and your leadership/management ability.

That's why experienced founders (someone who has strong corporate/startup experience) have a higher chance of success. They have accumulated enough capital/management/leadership ability and network/relationships to get started. When you have those resources, try to do things right in the beginning by hiring the most suitable team leads.

Again, no matter how much experience you have, cultivate yourself with strong leadership capability, EQ skills, psychology understanding, and the ability to work with/inspire other people. Your idea or expertise doesn't rank that high on the list ;)

This is my hard lesson. How about you? Any other reason why a new venture fails in Vietnam? Love to hear your thoughts on this.

#qkjournals #observation #basics #learning #entrepreneur #startup #vietnam

Đã xem ĐRPN, vì cũng hơi đói bụng nên nhớ cái chi tiết liên quan đến món khoái khẩu: nồi lẩu mắm của cô Tư đãi mấy đứa nhỏ. Giống như ăn uống, phim ảnh là sản phẩm mà review của người này vô nghĩa với người khác vì đơn giản là khác khẩu vị thôi. Chả có gì phải căng thẳng. Là fan của lẩu mắm, tất nhiên mỗi lần ăn lẩu từ 1 đầu bếp mới thì mình hay so sánh. Vì không phải đầu bếp nên khi thấy nó không như khẩu vị mình mong muốn thì chỉ biết là thiêu thiếu cái gì đó chứ không thể biết xác là thiếu cái gì.

ĐRPN cũng vậy, giống như một cái lẩu mắm được trình bày cực kỳ đẹp mắt, dồn quá nhiều thứ nguyên liệu hay ho vô 1 cái nồi nhỏ mà vẫn cảm giác nó thiêu thiếu cái gì đó không lý giải được, kiểu như vài chỗ cảm xúc có phần chưa tới, chưa chạm, chưa đã như mong muốn. Thực khách vô tri ham ăn như mình thì chỉ biết vậy thôi. Và tất nhiên đó là khẩu vị rất cá nhân. Quán lẩu đó vẫn có thể đông khách, bán đắt, và ông chủ quán kiêm đầu bếp vẫn happy. Chuyện hết sức bình thường.

Sở dĩ phim DRPN gây chú ý và nhiều tranh cãi có lẽ với chất liệu sẵn có từ cuốn tiểu thuyết xuất sắc của nhà văn Đoàn Giỏi, và từ chính những gì sẵn có của thiên nhiên, con người, văn hoá Nam Bộ chân chất, hào sảng, tương trợ đùm bọc nhau và đoàn kết phản chiến, người ta trông đội ekip "đầu bếp" của DRPN có thể sáng tạo để nấu ra một cái lẩu chất hơn nữa. Nếu cường điệu hoá một chút có thể nói với chất liệu mang đậm tính lịch sử và nhân sinh này, ekip nếu có điều kiện hoàn toàn có thể mạnh dạn đầu tư làm 1 phim nghệ thuật, thay vì thương mại. Một tác phẩm "màu cờ sắc áo" - như chính lời chia sẻ của ekip, để khắc hoạ 1 bức tranh mỹ miều có chiều sâu về đất và rừng phương Nam, về người dân Nam Bộ thời phản chiến để thế hệ trẻ có thể hiểu và trân quý những giá trị của dân tộc. Tất cả là do kỳ vọng cả thôi. Nếu ekip đầu bếp hài lòng với thực khách hiện có, ổn thôi. Còn nếu ekip muốn hướng đến một khẩu vị khác, đáp ứng một trông đợi khác, họ buộc phải thay đổi rất nhiều. Lần trước ăn “lẩu” Em và Trịnh, mình cũng có cảm giác gần tương tự. Xem lại thì thấy dàn ekip đầu bếp có nhiều tương đồng, nên thiển cận đoán mò rằng đây là cách thức mà họ luôn chọn khi “nấu ăn”. Nếu quả thực như vậy, mình không nghĩ những phần sau sẽ có nhiều khác biệt.

Trong một video họp mặt các diễn viên các thế hệ ở cả hai phiên bản truyền hình và điện ảnh trên YouTube, đại diện ekip (hình như là anh Dũng Đạo diễn) đại loại có nói một ý “biết đâu sau này chúng tôi ngồi đây để giao lưu tiếp với một phiên bản khác của DRPN”. Chắc là anh Dũng bông đùa thôi, nhưng quả thực ,trong tương lai biết đâu sẽ có những “đầu bếp” khác nấu lại món này? Bởi nguyên liệu và gia vị của nó quá phong phú và đậm đà. Gia giảm, ưu tiên chỗ nào, hướng tới điều gì hoàn toàn tuỳ thuộc vào tuyệt chiêu của đầu bếp để có thể chạm sâu đến thực khách. Bản chất lõi của nguyên liệu là những gì mộc mạc, thô sơ, tinh tuý nhất của đất và người, thì nó vốn là chính nó, chẳng cần thêm quá nhiều những thứ hào nhoáng bề ngoài như công nghệ, kỹ thuật lung linh, chiêu trò PR Marketing…Sau tất cả, điều đọng lại mãi mãi là những gì thật nhất mà thôi. Nếu có thời gian, có thể tìm xem 11 tập phim truyền hình Đất Phương Nam trên YouTube, để thấy miền Nam của chúng ta đẹp như thế nào, và chúng ta đang có quá nhiều thứ để mất!

Nhiều người tranh cãi về chuyện gốc Việt của anh Quan Kế Huy, mình thì quan tâm hơn đến hành trình khá thú vị của anh ấy.

Đó là một chặng đường 40 năm trầm nhiều hơn thăng và mọi thứ xảy ra theo kiểu người ta gọi là định mệnh. Ấn tượng dễ nhất về Huy là người ta sẽ nói, ông này nổi được 1 vai diễn viên nhí trong Indian Jones, xong làng nhà làng nhàng bặt vô âm tín mãi cho đến khi comeback với Everything Everywhere All At Once và chiếm trọn mọi Spotlight kể từ sau đó.

Quan sát kỹ hơn hành trình của Huy, nhiều người sẽ nói vui cha này kiểu được tổ đãi, kiểu rất nhiều chuyện xảy ra theo kiểu định mệnh, đúng thời điểm.

NHỮNG KHOẢNH KHẮC ĐỊNH MỆNH

Đầu tiên là vai diễn bước ngoặt, viên gạch đầu tiên đưa Huy vào Hollywood năm…12 tuổi, chỉ tròn 4 năm kể từ ngày đặt chân đến Mỹ lúc 8 tuổi sau khi lênh đênh trên tàu vượt biên năm 1978 từ Việt Nam và tỵ nạn 1 năm ở Hong Kong.

Lúc ấy, đạo diễn Steven Spielberg và George Lucas cần tìm 1 cậu bé Chinese đóng cặp cùng Harrison Ford mà casting mãi từ NewYork, London, San Francisco, Singapore cho đến Hongkong vẫn chưa ra. Kiểu như muốn bỏ cuộc thì họ quyết định ghé Chinatown ở Cali thử thời vận. Và lại ghé ngay trường tiểu học của Huy. Huy ban đầu là đi theo giúp anh trai mình thử vai (tình huống ngày quen quá) và thế là Casting Director hỏi: mày muốn thử không? Mọi chuyện sau đó trở thành lịch sử.

Sau Indiana Jones, Huy tiếp tục nhận vai Data trong The Goonnies và tiếp tục tạo tiếng vang. Sau này khi nộp đơn vào USC Film School, một trường khá danh tiếng về điện ảnh, Huy cũng cho rằng một phần lý do mình được nhận là do đã có 2 vai diễn nhí nổi bật đó.

Khoảnh khắc định mệnh thứ 2 là khi Huy vừa quyết định quay trở lại diễn xuất, sau khi bỏ cuộc một thời gian dài, thì Everything Everywhere đang casting. Anh lại đi thử vai. Và chuyện sau đó lại tiếp tục trở thành lịch sử.

NỖI ÁM ẢNH SELF-DOUBT

Nếu nói Huy hên, lần nào cũng như định mệnh, là người được chọn thì hơi phủ nhận năng lực của anh. Theo mình, anh là người có năng lực diễn xuất thiên bẩm. Vấn đề lớn nhất của anh trong 40 năm qua, từ sau hai vai diễn nhí rực rỡ cho đến khi Everything ra mắt chính là nỗi ám ảnh về năng lực của bản thân. Trong các bài trả lời phỏng vấn media, Huy nhắc đến từ self-doubt, tạm hiểu là luôn nghi ngờ về năng lực của chính mình. Huy nói mình được dạy dỗ và lớn lên theo truyền thống Trung hoa, tất cả mọi thứ xảy ra đều là do bản thân. Mọi việc không như ý đều quy về lỗi lầm của bản thân.

Sau thành công của Indian Jones và The Gonnies, Huy tiếp tục dấn thân vào con đường diễn xuất và mọi việc ngày càng khó khăn hơn khi không có quá nhiều cơ hội cho diễn viên gốc Á. Huy luôn ước phải chi mình cao hơn, đẹp trai hơn, diễn xuất tốt hơn…Thậm chí có lần được gọi thử 1 vai lính Việt Cộng nói có 3 câu, Huy cũng rớt luôn.

Casting chỗ nào là rớt chỗ đó, Huy quyết định… bỏ cuộc. Anh luôn cho rằng mình tệ, không đủ năng lực, không đủ khả năng để theo dõi nghiệp diễn xuất vốn quá khắc nghiệp cho dân gốc Á ở kinh đô Holywood này.

Tâm lý self-doubt đó đeo đuổi Huy dai dẳng đến mãi sau này. Khi Casting lần đầu với Everything xong, Huy đợi 2 tháng không thấy gọi lại cũng nghĩ: thôi thua rồi. Đến khi được gọi đi thử vai lần 2, ra về thấy 1 chú diễn viên Asian ngon cơm hơn ngồi đợi, thì về nhà lập tức nghĩ ngay là mình chắc cũng sẽ rớt. Rồi khi quay xong EE, từ lúc đóng máy cho đến khi ra rạp (bị trì hoãn khá lâu do Covid), Huy không kiếm được vai mới, Casting rớt tè le y như hồi xưa đến nỗi mất luôn bảo hiểm sức khoẻ vì hồ sơ không có được 1 single job, Huy lại tiếp tục self-doubt và gọi hỏi producer của EE “Mày coi bản dựng thấy tao đóng có okay không?”, rồi bị chửi là sao hỏi câu stupid question thế thì Huy chỉ có thể đáp: tại bữa giờ tao không kiếm nổi một vai diễn.

Đấy, cái tâm lý nghi ngờ bản thân nó như ám ảnh Huy suốt cả chặng đường 40 năm. Tâm sự trên một bài báo, Huy nói trong đầu anh luôn văng vẳng một câu hỏi: lẽ ra đời mình đã có thể khá hơn? Huy nói anh bị FOMO, Fear of Missing Out từ sau 2 vai diễn nhí bùng cháy ấy. Lẽ ra mình đã có thể tốt hơn như thế rất nhiều? Tại sao mình lại ế show? Mình đã bỏ lỡ những cơ hội gì? Cứ thế, Huy luôn đặt câu hỏi và luôn tự trách mình không đủ giỏi.

NĂNG LỰC THIÊN BẨM & THÁI ĐỘ CHUYÊN NGHIỆP

Vậy điều gì khiến một câu bé luôn ám ảnh nghi ngờ năng lực bản thân, bỏ cuộc với nghề diễn xuất lại có thể một ngày cầm tượng vàng Oscar?

Huy phát biểu trên sân khấu Oscar rằng các bạn phải luôn giữ cho giấc mơ của mình được sống mãi. Rằng Huy đã suýt bỏ cuộc. Thực tế thì Huy đã bỏ cuộc thật. Quay trở lại giai đoạn từ sau 2 vai diễn nhí, tức là từ năm 13 tuổi đến hai mươi mấy, Huy nhận ra khi càng lớn thì càng khó kiếm được vai diễn ở xứ này. Giai đoạn đó anh chủ yếu đóng Sitcom, phim truyền hình, thậm chí thử các cơ hội ở các nước châu Á, về cả Việt nam để đóng phim với Lý Hùng năm 96, phim Hồng Hải Tặc. Nói chung là anh bỏ cuộc với diễn xuất ở Hollywood, tâm lý cho rằng mình mãi chắc chẳng có cơ hội ở đây. Người trong nghề khuyên anh còn trẻ phải đi networking nhiều hơn, phải chủ động làm quen người này người kia để tìm cơ hội, nhưng Huy bảo "But i'm a private person", một con người thích sự riêng tư và ngại đám đông.

Tuy nhiên, anh không bỏ cuộc với phim ảnh. Mấu chốt nằm ở chỗ này. Huy vẫn apply vào USC Film School và tốt nghiệp năm 28 tuổi (1999). Với nhiều cha mẹ gốc Á thời đó, có thể họ hay trông đợi con cái mình học kỹ sư bác sĩ chứ ít ai chấp nhận con mình theo đuổi sở thích. Mình đoán rằng gia đình của Huy đã ủng hộ anh rất nhiều trên con đường này. Đậu vào USC Film School cũng không phải là việc dễ dàng. Năng lực và đam mê của Huy đã giúp anh làm điều đó, dù anh nói mình có hồ sơ ngon với hai vai diễn nhí trước đó. Thực tế, anh tốt nghiệp với phim ngắn đoạt nhiều giải thưởng chứ không phải dạng xoàng. Năng lực điện ảnh của Huy là không bàn cãi, chỉ là anh luôn nghi ngờ năng lực diễn xuất của bản thân.

Do đó, sau khi ra trường, anh tiếp tục hành trình đứng phía sau ống kính với những công việc như điều phối diễn viên đóng thế, trợ lý đạo diễn này kia. Anh cộng tác trong Xmen, rồi trợ lý đạo diễn cho Vương Gia Vệ trong 2046. Huy bảo mỗi lần xem Lương Triều Vỹ, anh lại bồi hồi cảm xúc muốn được đứng trước ống kính. Và anh học được rất nhiều từ thẩm mỹ của Lương Triều Vỹ cho diễn xuất sau này trong Everything.

2018, lại một định mệnh xảy ra khi Huy xem Crazy Rích Asians, có cả Dương Tử Quỳnh, và một lần nữa cảm xúc đam mê lại trỗi dậy. Anh ước mình đứng chung hàng ngũ diễn xuất ấy. Ôi, một dàn cást toàn Châu Á, mình đang ở đâu? Mình tin Huy đã có rất nhiều lần trỗi dậy cảm xúc như vậy. Crazy Rich Asians giống như giọt nước tràn ly mà thôi. Và Huy quyết định…sẽ quay lại diễn xuất.

Và như kể ở trên, đúng lúc anh quyết định quay lại thì Everything đang Casting. Định mệnh!

Sau lần casting thứ nhất, Huy phải đợi 2 tháng tường chừng đã rớt thì được gọi tiếp lần 2. Anh quyết tâm chuẩn bị nhiều hơn đến có thể chiến thắng vai diễn này. Huy tìm đến nhà huấn luyện Jean Louis Rodique, chuyên gia huấn luyện kỹ thuật Alexander Technique, một kỹ thuật chuyển động cơ thể khi diễn xuất mà nhiều trường diễn xuất buộc sinh viên phải học. Huy muốn khán giả phải phân biệt rõ sự khác nhau của các phiên bản Waymong trong Everything Everywhere.

Sau khi đọc kịch bản, thầy Jean đã tìm ra cho Huy 3 phiên bản chuyển động thú vật: một con sóc cho nhân vật Waymond làm thuế, một con cáo cho CEO Waymond, và một con chim ưng cho Alpha Waymond. Huy phải lên YouTube xem hàng giờ các video chuyển động của 3 con này, và in ra hơn 50 bức ảnh của các con này dán trên tường để bắt chước theo các động tác. Phải làm đi làm lại các động tác cho đến khi cảm giác chuyển hoá nó thành nhân vật trong phim. Đoạn chuyển đột ngột từ ông chồng Waymond ở sở Thuế sang Alpha Waymond được khen rất nhiều trên phim trường.

Huy nói nhân vật Waymond có điểm nào đó rất gần với mình nên khi diễn xuất anh nhập vai kinh khủng. Cả cuộc đời, Huy luôn tự hỏi: Cuộc sống của tôi sẽ ra sao nếu mọi thứ được sắp đặt khác đi và tốt hơn? Và đó là khi CEO Wang nói với Everlyn: “trong một cuộc đời khác, anh sẽ rất yêu việc chỉ cần làm giặt ủi và đi khai thuế với em”. Huy nói đó là câu thoại mà Huy yêu thích nhất. Giống như Huy, CEO Wang cũng FOMO và luôn cảm thấy cô đơn. Anh có tất cả sự giàu có nhưng không có được tình yêu của đời mình.

Huy luôn làm đủ thứ liên quan đến điện ảnh nhưng luôn FOMO vì mình không được diễn xuất. Và đó là nỗi cô đơn chỉ mình Huy mới hiểu được.

Giờ thì mọi thứ đã khác. Sau tất cả, chúng ta thấy gì từ hành trình của Huy:

1. Sự bỏ cuộc có thể chỉ là tạm thời, ngắn hạn nếu trong bạn vẫn luôn nuôi dưỡng một niềm đam mê. Huy bỏ diễn xuất nhưng không bỏ điện ảnh. Vẫn theo học trường điện ảnh, vẫn xuất sắc hoàn thành, vẫn theo nghiệp điện ảnh dù đứng sau ống kính.

2. Nghi ngờ năng lực bản thân đến mức nào, tự trách mình ra sao nhưng khi cơ hội đến, hãy nỗ lực hết mình với một thái độ nghiêm túc. Nếu Huy không tìm đến nhà huấn luyện hình thể để giúp mình casting lần 2 với Everything, có khi anh đã rớt thật.

3. Có năng lực thiên bẩm, hãy bình tĩnh trước các cơ hội. Chưa chắc do mình tệ, có khi chỉ là chưa phù hợp. Huy rớt rất nhiều lần casting trước đó chỉ là do anh không hợp vai. Bằng năng lực và thái độ nghiêm túc với nghề, chỉ cần đúng 1 lần như Everything là đời anh đã khác. Vợ Huy, người luôn support anh hết mình, người chứng kiến anh đã yêu vai diễn và luyện tập chăm chỉ thế nào khi đi casting đã nói 2 chữ khi Huy thấp thỏm lo sợ mình rớt: Just Wait. Vâng, hãy đợi. Cơ hội của bạn sẽ đến. Cứ nỗ lực và nuôi dưỡng niềm đam mê, cơ hội của bạn sẽ đến.

Sau khi cầm tượng Vàng, phóng viên hỏi Huy, kế hoạch sắp tới ra sao? Ngoài một cái Action Comedy series trên Disney + và series 2 của Loki, Huy bảo: tôi thích cái cảm giác của sự...không biết. Nó khiến tôi cảm thấy vững vàng, cảm thấy biết ơn. Lạc quan là một cảm giác tuyệt vời. Tôi không có cảm giác ấy ở những năm tháng tuổi trẻ, giờ thì có”

Có lẽ, giờ Huy đã trút bỏ được tâm lý nghi ngờ năng lực bản thân, đã lạc quan hơn về chính mình, đã thấm thía được cảm giác..tự trôi của cuộc đời, biết ơn với những gì mình có và để cuộc đời quyết định. Như chính cái cách mà định mệnh đã sắp đặt cho anh cho đến giờ. Chỉ cần, anh biết mình đam mê diễn xuất và tự tin vào điều đó, là đủ.

Bình luận và Tổng hợp từ nhiều nguồn:

https://www.backstage.com/magazine/article/ke-huy-quan-everything-everywhere-interview-photos-75985/

https://www.nytimes.com/2022/04/05/movies/ke-huy-quan-everything-everywhere.html

https://www.screendaily.com/features/the-story-behind-ke-huy-quans-hollywood-comeback-the-future-looked-very-bleak/5179557.article

As a big fan of Hanoi Phở, or Phở Hanoi called by the locals, I have to say this particular one at 14 Bảo Khánh (near Hồ Gươm) is different from the other famous ones that I have tried. The broth is rich and feels something of harmony and balance. Dont know how to describe the taste. Kinda good energy.

Later I found that the owner's family has a long tradition of doing charity and social work. It reminds me of a statement: food delivers energy from the cook. Why do we often love our mom’s food? Cos she cooks with love.
I guess this Phở is cooked with a great sense of compassion and love. That’s why it brings a different taste. To me, it’s delicious!

Btw, they also have homemade tofu made by soya milk I believe you must try it!

This shop will be my regular place from now on whenever I get back to Hanoi.

#food #observation