Mỹ tấn công Iran, trí tuệ nhân tạo và tương lai loài người

Sự kiện Mỹ tấn công Iran và tiêu diệt nhanh gọn gần như tòan bộ dàn chóp bu một lần nữa cho thấy một sức mạnh chiến tranh thế hệ mới: tình báo tối tân và những đòn dứt điểm từ xa chính xác với sự hỗ trợ của công nghệ AI.

Cũng giống lần trước bắt tổng thống Venezuela, quân đội Mỹ dùng công nghệ AI của Anthropic cho lần tấn công chớp nhoáng này. Nhiều người thắc mắc, vì sao Mỹ lại tấn công vào gày 1/3? Vì sao lại là cuối tuần? Vì sao lại là tuần này? Một giả thuyết được đưa ra có vẻ được nhiều bên chấp nhận là, tất nhiên giới lãnh đạo Iran sẽ luôn tìm cách giữ bí mật cuộc họp này, và cũng chỉ có công nghệ tình báo tối tân của Mỹ và Israel, với sự hỗ trợ của AI, mới có thể phát hiện. Và khi đã phát hiện rồi tất nhiên là phải ra tay ngay tức khắc. Sự thật thế nào thì hồi sau sẽ rõ, nhưng chắc chắn, công nghệ chiến tranh thế hệ mới với AI đã nhanh và hiệu quả hơn ngày xưa rất nhiều.

Cách đây vài tuần, trong màn trình diễn chào đón năm mới 2026, Trung Quốc gây sốt toàn cầu với màn trình diễn Robot hình người múa kiếm, thực hiện các động tác nhào lộn thuần thục ấn tượng. Rất nhiều bình luận trên mạng xã hội đã nổ ra: liệu tụi này mà cầm súng hay tham gia chiến tranh thì sẽ ra sao? Có vẻ như con người chỉ cảm thấy lo sợ điều này khi Robot bắt đầu mang hình người? Nhưng thực tế, Mỹ đã dùng robot không mang hình người như drone, thiết bị tình báo tự hành, vũ khí dẫn đường bằng AI,…để thực hiện những cuộc tấn công ít tiếng động, không hậu quả ngoại vi, với sức công phá nhanh và chính xác đáng sợ. Vậy nên đừng lo robot hình người cầm súng, bởi robot không giống người đã là vũ khí chết chóc từ lâu rồi. AI là công cụ. Chẳng ai đi sợ một công cụ ngày càng hiện đại hơn. Có sợ, thì sợ cách con người ra quyết định đằng sau nó.

Dùng câu chuyện AI trong chiến tranh, vốn ảnh hưởng tính mạng con người, là một ví dụ hơi cực đoan để ám chỉ về sự tiến hoá của AI trong thế giới loài người. Thôi thì bàn câu chuyện thời bình. Người ta lo ngại AI sẽ lấy mất công việc của con người, sẽ đẩy loài người vào diệt vong. Cụ thể diệt vong là như thế nào? Nếu diệt vong là thiệt mạng thì khác gì chiến tranh?

Chưa bàn đến diệt vong hay chiến tranh, điều gần nhất chính là câu chuyện AI ảnh hưởng đến việc làm. Số liệu thực tế cũng đã có, hàng trăm, hàng ngàn người bị sa thải vì công ty ứng dụng AI. Đó mới chỉ là bề nổi của tảng băng. Phần chìm có thể là gì?

AI đang tác động cực lớn, cả tích cực và tiêu cực đến cách mà loài người lan toả tri thức, thứ giúp chúng ta học hỏi và trưởng thành trong công việc và cuộc sống. Rất dễ thấy bỗng nhiên hàng triệu người trở thành nhà sáng tạo nội dung, chuyên gia các lĩnh vực, trở thành thầy mở lớp dạy học đủ các môn, tác giả sách, nhà báo online thông qua các bài viết/video trên mạng xã hội. Đôi khi, tốc độ ra nội dung (do AI viết là chủ đạo) đi nhanh hơn cả năng lực thực sự của người viết. Đó chẳng phải là một ảo giác năng lực? Dữ liệu từ AI là dữ liệu được tổng hợp từ các nguồn tin miễn phí và cả được huấn luyện sẵn có. Tất nhiên, dữ liệu được huấn luyện thì sẽ ngày càng phong phú và chất lượng. Ví dụ Claude được huấn luyện với bộ nhớ đã ghi sẵn một kho tài liệu là sách và các tài liệu chuyên ngành. Tuy vậy, dữ liệu sẽ không bao giờ thay thế được trải nghiệm thực hành. Một người viết ra một bài nghiên cứu sâu sắc uyên tâm về một lĩnh vực nào đó (với sự hỗ trợ chủ đạo của AI ở trong tất cả các khâu), mà bản thân chưa trải qua thực hành hoặc hiểu sâu về lĩnh vực đó từ góc độ cả lý thuyết và thực hành thì sẽ gặp hạn chế trong việc đặt ra những câu hỏi, những prompt chất lượng để ra lệnh cho AI. Một bài viết, một tác phẩm có thể ngồn ngộn thông tin, tràn đầy kiến thức nhưng vẫn có thể…vô dụng. Con người tồn tại và phát triển từ bao đời nay không chỉ do học từ lý thuyết, mà còn do học từ chính trải nghiệm thực hành của mình, đúc kết cho riêng mình những công thức thành công. Việc tiêu thụ những nội dung AI tràn ngập mạng xã hội sẽ không đồng nghĩa với chất lượng của sự trưởng thành và mở mang về tri thức mà họ nhận được.

Thói quen sử dụng công cụ AI ngày càng ưu việt chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến khả năng tự thân vận động tư duy của một bộ phận tri thức. Có thể trước đây sẽ mất rất nhiều thời gian để xuất bản được một bài viết, nhưng sự mất thời gian đó chính là đợt tập dượt hiệu quả cho bộ não. Chẳng cần đến chiến tranh, việc truyền bá tri thức rác do lạm dụng AI mà năng lực bản thân chưa đủ để kiểm soát cũng đủ gây ảnh hưởng rất tiêu cực đến suy nghĩ và tinh thần của người khác.

Xã hội loài người sẽ ngày càng ảo diệu hơn khi bài viết, video, hình ảnh, các sản phẩm nội dung được xuất bản như vũ bão, mượt mà hơn, hoàn hảo hơn mà không rõ năng lực thật, chân giá trị của người tạo ra nó đang ở cấp độ nào.

Nhưng cuộc đời luôn công bằng, khi AI trở thành công cụ đắt lực, giúp tiết kiệm được nhiều thời gian hơn trong công việc, khi ai cũng có một công cụ mạnh như nhau thì muốn cạnh tranh, con người buộc phải tập trung vào việc đặt ra những câu hỏi đúng. Ở vai trò người ra lệnh, chỉ có đặt những câu hỏi đúng, chỉ có hiểu sâu về vấn đề mình đang gặp phải mới có thể giúp con người đi đúng đường. Thôi thì có thể xem đó là một điều tích cực, chúng ta cứ để AI lo hết các việc mất thời gian, để chúng ta có thể dịch chuyển lên một tầng cao hơn: thật sự tìm thấy được ý nghĩa trong cuộc sống của mỗi người, dành nhiều thời gian hơn để kết nối trực tiếp với đồng loại, học cách sống tử tế và đạo đức hơn.

Bởi lẽ, sẽ chẳng bao giờ có đạo đức AI nếu con người không tử tế với nhau.