Nhân ngày quốc tế Hạnh phúc 20/3
Hôm qua lúc trò chuyện với một sư thầy, ổng bảo con chớ chạy theo hạnh phúc mà chỉ nghĩ đến niềm vui thôi. Làm chỉ có chuyện đó, trong hạnh phúc luôn có khổ đau, muộn phiền và ngược lại. Quan trọng là hiệu số hạnh phúc trừ đi khổ đau dương là được.
Mình ngẫm thấy cũng đúng. Sao mà lúc nào cũng happy được. Cũng chẳng có đích đến nào, suốt một hành trình cuộc đời, ráng hiệu số hạnh phúc nhiều hơn buồn đau là tạm ổn rồi. Không buồn thì sao cảm nhận được niềm vui.
Trong cái phép tính Hạnh phúc trừ đi Khổ đau đó, thì thôi cố gắng làm nhiều vế đầu. Mà sở dĩ có một thứ làm cho vế đầu thấp, hoặc cao ảo đó là khi con người chạy theo niềm hạnh phúc theo thước đo tiêu chuẩn sống của người khác chứ không phải cho chính mình. Điều này cũng hết sức bình thường, nhỏ thì áp lực cha mẹ, lớn lên chút áp lực thầy cô bè bạn, lớn chút nữa áp lực xã hội, đồng nghiệp, sếp, lớn chút nữa áp lực gia đình nhỏ, gia đình lớn v.v... Con người là động vật xã hội, muốn hết áp lực chỉ có tách biệt khỏi xã hội. Còn sống trong xã hội, thì tức là còn chịu sự liên đới giữa các áp lực, các ý muốn của người khác. Đôi khi ta không cảm thấy thật sự happy, nhưng vì còn mắc kẹt trong cái mớ bòng bong xã hội ấy. Thế nào mới là hạnh phúc cho chính ta, thì chỉ có ta mới biết được.
Mà muốn biết vậy thì phải là chính mình, phải hiểu chính mình. Nhà tâm lý học Carl Jung gọi đây là quá trình individuation, tức là hành trình trở về chính mình, là một hành trình gỡ bỏ các thứ đã đắp lên ta, gỡ cái mặt nạ (persona) vốn đã định hình nên con người ta bấy lâu nay. Tư tưởng Jung có một ý rất thấm: khi nhìn ra ngoài, bạn mơ mộng, nhưng khi nhìn vào bên trong, bạn thức tỉnh. Các cuộc khủng hoảng hiện sinh, hay khủng hoảng tuổi trung niên cũng hay bắt đầu từ đây. Sau một thời gian tích tụ, bồi đắp cho bản thân thì thường bắt đầu con người ta cảm thấy quá tải, và nếu đó là sự bồi đắp chệch xa khỏi giá trị sâu bên trong thì tự bản thân con người sẽ phản kháng. Đó là lý do thường xảy ra những cú lật, chuyển biến ở tuổi trung niên. Có người đột nhiên bỏ việc, có người thay đổi hoàn toàn sang phiên bản khác v.v... Đơn giản chỉ là hành trình trở về là chính mình. Có đôi khi, hạnh phúc chỉ đơn giản là được là chính mình. Biết mình là gì thì khó, nhưng biết mình không là gì có khi dễ hơn. Đó là lý do con người cần trưởng thành. Quá trình trưởng thành là quá trình bồi đắp đầy rẫy các thứ không là mình, tích tụ dần quá tải rồi tự mình sẽ biết mà gỡ bỏ.
Xã hội hiện đại có một thứ khiến con người dễ mắc kẹt: đó là quá thừa mứa thông tin. Hình ảnh, tin tức, mạng xã hội như những cú bồi đắp thông tin liên tục vào trong đầu ta. Sách vở, khoá học, nội dung để tiêu thụ ngày càng nhiều, tâm lý phải phát triển bản thân, phải thành công khiến con người ta dễ sa đà vào cái bẫy sợ bị bỏ lỡ (FOMO) và dễ không để tâm thật sự đến cái gì thật sự cần cho mình. Trên mạng có một so sánh khá dễ hiểu: con người ta giống hệ điều hành, còn mấy thứ kiến thức mới giống mấy cái apps, cài cho lắm vào mà không hợp hệ điều hành thì đứng máy là chắc. Trước khi cài apps, phải dọn dẹp hệ điều hành, phải sửa lỗi, phải xem hệ nào phù hợp apps nào. Ham cài bừa thì treo máy ráng chịu. Đôi khi bí quá phải reset lại máy là thế. Con người cũng sẽ cần những giai đoạn reset của cuộc đời khi trót lỡ cài thêm quá nhiều “apps”.
Mà trời cũng công bằng lắm, muốn gỡ thì phải cài. Muốn bỏ ra thì phải đắp vào. Hành trình trưởng thành là vậy, càng đắp nhiều trải nghiệm và biết cách đọc bản thân để vừa đắp vừa gỡ thì mình sẽ lớn và hiểu bản thân hơn. Có nhiều người cả đời đắp miết, đắp miết không có điểm dừng, để rồi cuối đời chợt nhận ra ta không cần nhiều đến thế. Nhưng ngược lại chả đắp gì thì tất nhiên chả có cái gì để gỡ, không nắm mà cứ đòi buông, chưa thấm đủ mà đòi ngộ thì mãi sẽ khó lớn.
Ngày xưa chưa có mạng xã hội, coi bộ con người dễ sống và dễ hạnh phúc hơn vì ít sự lựa chọn, ít bị xao nhãng. Giờ có thêm AI, cái gì cũng nhanh nhanh có kết quả, và sự thừa mứa tri thức tăng theo cấp số nhân. Người ta không còn kịp chậm lại để nhận ra mình thật sự cần tri thức gì. AI càng nhanh thì con người lại phải càng chậm lại, để còn thời gian phản tư, chiêm nghiệm, và biết cách đặt đúng câu hỏi.
Sư thầy hôm qua có nói một câu: thầy của tui nói rằng miễn bạn còn thở, thì mọi thứ đều khả thi. Câu này cư dân mạng hay nói một cách ngắn gọn: còn thở là còn gỡ. Gỡ ở đây không chỉ là gỡ gạc, mà là gỡ bỏ những thứ không phải và không phù hợp với ta. Hạnh phúc ở đời là có hiệu số dương giữa hạnh phúc trừ đi khổ đau, là thấy được sự bất nhị nguyên trong tất cả mọi thứ, trong vui có buồn, trong buồn có vui, tất cả đều trong mối quan hệ tương tức. Bồi đắp vào nhiều cũng để gỡ bỏ những thứ không cần thiết. Có khi ta đã có đủ hồi nào mà không hay.