Thay đổi hay là chết?

Vài chiêm nghiệm từ buổi chia sẻ với team Finance của Suntory Pepsi Co Vietnam

Tuần vừa rồi tôi có tham gia làm “diễn giả” tại một sự kiện team building của team Finance thuộc Suntory PepsiCo Vietnam. Cũng đã lâu lắm rồi tôi không thực hiện vai trò này. Chủ yếu tôi tham gia vai host/moderator là chính, còn nếu phải là người trình bày, tôi thường nhận chọn lọc theo chủ đề quan tâm hoặc sự quý mến với đối tác.

Thú thật là ca này với Suntory Pepsi là một ca tôi cũng thế vai vì ban đầu chủ trương làm tìm diễn giả giúp họ, nhưng cuối cùng ai cũng bận lịch nên tôi đành hỗ trợ dù lịch khá sát và không có quá nhiều thời gian chuẩn bị.

Buổi nói chuyện cũng diễn ra tầm hơn 30 phút và sau đó là 1 tiếng toạ đàm QA cùng các anh chị team Suntory PepsiCo cũng khá sôi nổi. Sau đây là một vài điều đọng lại, chiêm nghiệm mà vì nhiều lý do khách quan lẫn chủ quan tôi chưa dịp chia sẻ hết tại buổi hôm đó.

Trước hết là cụm từ hot “Thay đổi”. Một kỷ nguyên mà người ta nói quá nhiều về sự bất định, thay đổi, hay biến động, khó lường của thế giới. Nào là các khái niệm VUCA (Volatility (Biến động), Uncertainty (Không chắc chắn), Complexity (Phức tạp) và Ambiguity (Mơ hồ)), rồi BANI (Brittle (Mong manh/Dễ vỡ), Anxious (Lo âu), Nonlinear (Phi tuyến tính) và Incomprehensible (Khó hiểu) hay hàng vàn khái niệm con người tạo ra để gọi tên cái thế giới đang biến động và khó khăn, nhất là từ lúc Covid đến nay. Nhưng nghĩ thử mà xem, cuộc đời này vốn dĩ là luôn có sự thay đổi và biến động như thế chứ chẳng phải đợi tới thế kỷ này. Chẵng qua với mạng xã hội, thông tin lan truyền nhanh hơn, rộng hơn nên con người ta cảm giác bị choáng ngợp và cảm giác áp lực hơn khi chứng kiến và dung nạp vào đầu quá nhiều sự thay đổi. Trong Phật giáo hay nói: Đời này là vô thường mà! Vô thường chính là thay đổi đấy thôi. Cái thứ duy nhất không thay đổi trên đời này chính là sự thay đổi.

Từ ngày đời xưa, con người vốn luôn đứng trước vô vàn sự thay đổi trong quá trình tiến hoá, thích nghi, vượt qua bao cuộc nghèo đói, chiến tranh, dịch bệnh, đương đầu với bao hiểm nguy, các công cụ mới liên tục ra đời giúp con người ngày càng tiến bộ và trải qua nhiều nền văn minh. Chẳng ai lên kế hoạch chắc chắn trước được điều gì. Tôi thấy VUCA hay BANI có khi nó có từ thời La Mã Cổ Đại luôn ấy chứ. Chẳng qua là không có tốc độ thông tin kết nối như thời nay nên người ta không cảm thấy “dòng đời vạn biến” như hiện nay mà thôi.

Trong môi trường doanh nghiệp, lãnh đạo muốn nhân viên làm sao phải thích nghi với sự thay đổi, chứ ko phản kháng hay ù lì. Nhân viên thì lại muốn công việc ổn định, sếp cứ ép xuống thay đổi xoành xoạch, rối tung rối mù lên chả ai theo kịp, rồi stress rồi burnout. Đã qua rồi cái thời mà nhân viên phục tùng bằng mệnh lệnh khẩu hiệu. Lãnh đạo không thể chỉ có những quyết định thay đổi theo kiểu top down áp từ trên xuống. Dễ gặp tình trạng khẩu phục và tâm không phục. Mà tâm không phục thì lâu ngày rồi cũng đổ bể. Do đó, sự thay đổi thật sự cũng phải đến từ bên trong, từ dưới lên, bắt đầu từ những unit riêng lẻ làm tiên phong, tác nhân đầu tàu của sự thay đổi.

Khi có thay đổi diễn ra, con người thường có trạng thái tâm lý rơi vào 3 nhóm: nhóm 1:phản kháng (việc này tôi vẫn làm tốt xưa giờ mà, sao phải đổi), nhóm 2: thụ động (ừ thì nghe rồi để đó, có khi trôi đi luôn, gật gật rồi chẳng làm gì mấy, ko phản kháng nhưng cũng chẳng hào hứng), và nhóm 3: proactive- tạm dịch là chủ động (nhìn thấy cơ hội trong sự thay đổi, tìm ra cách để phát triển khi phải thay đổi). Tất nhiên lãnh đạo nào cũng muốn nhân viên rơi vào nhóm cuối cùng, nhưng thực tế thì đa phần là nhóm 1 và kế đến là nhóm 2.

Đây là tâm lý bình thường thôi. Diễn giả nổi tiếng về lãnh đạo Simon Sinek có nói 1 câu: “con người ta không ngại sự thay đổi, người ta chỉ ngại sự thay đổi đột ngột. Người ta không sợ sự thay đổi, người ta chỉ sợ việc bị ép thay đổi”, đại ý muốn nói là lãnh đạo hãy mời nhân viên cùng tiến vào tiến trình thay đổi chứ không phải ra lệnh ép buộc. Và đừng có thay đổi đột ngột mà hãy đổi thay dần dần từ những thứ nhỏ nhất.

Mà muốn thay đổi vì cái chung, cá nhân luôn cần phải nhớ rõ mục đích của mình trong tập thể là gì, sứ mệnh của tập thể sẽ đi về đâu, tầm nhìn thế nào. Nhìn và hiểu được bức tranh lớn thì sẽ thấu hiểu được vì sao phải có những thay đổi nhỏ. Nếu đặt tâm lý vào trạng thái mọi thứ luôn thay đổi, sẽ luôn có giải pháp, với một tư duy mở, trọng cơ hội thì sẽ bớt phản ứng theo cảm xúc tiêu cực.

Lãnh đạo không còn cách nào khác, muốn team thay đổi thì mình phải làm gương cụ thể, phải bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất. Muốn nhân viên trả lời tử tế với khách hàng, lãnh đạo phải tử tế. Muốn lính nó làm cái này cái kia giỏi hơn, tướng đôi khi phải thị phạm. Có những thứ team nó không tin rằng có thể làm được cho tới khi sếp làm được. Nếu bạn xem Top Gun Maverick sẽ nhớ cảnh Tom Cruise thị phạm cho dàn chiến đấu cơ thế nào khi tất cả phi công đều tin rằng nhiệm vụ là bất khả thi. Trong lãnh đạo cũng vậy thôi.

Mọi thứ đều có thể thay đổi, nhưng mục tiêu và sứ mệnh, tầm nhìn của tổ chức phải kiên định. Lãnh đạo phải thể hiện được điều đó. Không thể trong lúc dầu sôi lửa bỏng, bom đạn tứ bề mà lính thấy tướng quân cũng chạy tán loạn không biết hướng nào. Môi trường kinh doanh, đối thủ, nhà cung cấp, thị trường, vĩ mô, thiên tai dịch bệnh đủ thứ sẽ làm rối tung kế hoạch kinh doanh của công ty, nhưng lãnh đạo đầu tiên phải làm gương cho nhân viên thấy được cách mình phản ứng trước những thay đổi đó, phải là người thể hiện tâm lý proactive (tìm cơ hội trong biến động). Có ai đó nói một câu rất thấm về lãnh đạo kinh doanh: doanh nghiệp ăn nhau ở chỗ thằng nào thử nhiều, đổi nhiều, sai nhiều và học nhanh trước mà thôi. Đôi khi là như vậy, lãnh đạo cũng phải chấp nhận là bản thân mình bị tổn thương, là mình cũng không biết những gì mình không biết, không giấu dốt, không phải là người biết tuốt trước tình cảnh biến động, nhưng sẽ là người đứng mũi chịu sào, cùng nhân viên dắt tay nhau đi qua cơn bão. Tất cả là cùng trên 1 con thuyền, và chẳng ai hơn ai, mỗi cá nhân đều là 1 mắt xích quan trọng mà nếu mắt xích đó yếu đi, cả con thuyền sẽ vỡ gãy.

Chả ai trong tình cảnh bình bình, nhàn nhàn mà trưởng thành. Tất cả đều thường phải trải qua nghịch cảnh và biến động. Thử nghĩ mà xem, nếu công việc mà luôn ổn định, an toàn, ít thay đổi thì có khi đó mới là thứ gây sự nhàm chám, khi người ta không cảm thấy học được gì mới thì khả năng chán nản rời đi là rất cao. Do đó, hãy nghĩ 1 cách tích cực rằng: nếu cv của ta luôn có biến thiên và dồn dập thay đổi trong bối cảnh này, ta sẽ có cơ hội lên trình và trưởng thành cao hơn. Đừng vội than phiền khi đối phó với thay đổi, có khi chúng ta chưa biết quý cái cảm giác đó đấy.

Tóm lại thì, nếu theo triết lý Phật giáo thì cuộc đời này luôn tuân theo nguyên lý bất nhị nguyên. Nghĩa là là mọi thứ đều tồn tại 2 mặt tương tức (interbeing) với nhau chứ không biệt lập. Trong vui đã có buồn, trong buồn đã có vui. Trong sự vật này đã có chứa đựng sự vật kia. Không bao giờ tách rời. Theo nguyên lý đó thì, trong ổn định vốn đã tồn tại sự thay đổi, và trong thay đổi đã luôn có sự ổn định.

Thử nghĩ mà xem. Một công ty muốn duy trì thành công ổn định thì đã liên tục phải thay đổi, phải cải tiến rất nhiều lần. Tức là trong sự ổn định đó đã chứa đựng rất nhiều sự thay đổi đấy thôi. Ngược lại cũng thế thôi, những sự thay đổi chóng mặt của thời cuộc, ví dụ những thay đổi cấp số nhân của tiến bộ công nghệ vốn đã bao hàm những sự ổn định, chắc chắn của những nhân tố là các công ty công nghệ hàng đầu. Sự ổn định, vững chãi kiên cố của những công ty đổi mới sáng tạo như OpenAI, hay Antropic, hay Nvidia, Apple vv….sẽ góp phần tạo nên sự thay đổi vũ bão của thế giới công nghệ. Nó là như thế, cho nên mọi thứ biến động, thay đổi cũng hết sức bình thường. Hãy cảm thấy vui vì còn có một công việc để mà cống hiến, và hãy cống hiến hết mình với một tâm thế cởi mở, một thái độ tích cực với sự thay đổi để không bị…mất đi công việc đó. Chẳng sếp nào muốn làm khó ta cả, tất cả là tuân theo quy luật tự nhiên. Sếp cũng muốn lính của mình có sự chủ động, giải quyết vấn đề, dẫn dắt sự thay đổi thúc đẩy từ dưới lên. Nếu xét theo khía cạnh: không ngừng sáng tạo, không ngừng tìm cách để cải thiện công việc thì công việc nào mà chẳng luôn thay đổi, phải không?

Một người đi làm với một tâm thế mở và luôn tìm cách thay đổi vì cái chung, thản nhiên, bình tĩnh tiếp nhận mọi biến động, chủ động tìm cơ hội, tìm các cách khác nhau để giải quyết vấn đề thì sẽ luôn được tổ chức trọng dụng.

Thay đổi hay là chết là một tình huống hơi cực đoan. Hãy thay đổi dần dần trước khi đến mức sắp chết để mà phải đặt ra câu hỏi đó. Bởi có khi, hỏi câu đó đã là quá muộn!